Hayatınızı düşünün.
Bugün bulunduğunuz şehir.
Yaptığınız iş.
Sevdiğiniz insanlar.
Şimdi geçmişinizden yalnızca tek bir kişiyi çıkarın.
Bir öğretmen.
Eski sevgili.
Arkadaş.
O insanla hiç tanışmamış olsaydınız bugün yine aynı kişi olur muydunuz?
İlk bakışta:
“Bir kişi hayatın tamamını ne kadar değiştirebilir ki?”
diye düşünebiliriz.
Ama hayat çizgisel ilerlemiyor.
Dolayısıyla bir insanın hayatından tek bir kişiyi çıkarmak, yalnızca tek bir ilişkiyi silmek anlamına gelmeyebilir.
Bazen bütün hikâyenin devamını değiştirebilir.
Tek Bir İnsan Hayatımızı Gerçekten Ne Kadar Değiştirebilir?
Bir insanın etkisini ölçmek düşündüğümüzden zor.
Çünkü insanlar hayatımıza yalnızca söyledikleri sözlerle etki etmiyor.
Bize:
Yeni insanlar tanıtıyorlar.
Yeni yerler gösteriyorlar.
Yeni fikirler veriyorlar.
Bazı şeylerden korkmamıza neden oluyorlar.
Bazı şeyleri denememizi sağlıyorlar.
Bazen özgüvenimizi artırıyorlar.
Bazen tam tersine yıllarca taşıyacağımız bir güvensizlik bırakıyorlar.
Ve bazen yalnızca:
“Bence bunu yapabilirsin.”
gibi küçücük bir cümle söylüyorlar.
O cümle yıllar boyunca insanın zihninde kalabiliyor.
Bu nedenle hayatımıza giren bir insanın etkisi, onunla geçirdiğimiz süreden çok daha büyük olabilir.
Bir Öğretmen Bütün Bir Geleceği Değiştirebilir mi?
Bir çocuk matematik konusunda kendisini başarısız görüyor.
Sonra bir öğretmen geliyor.
Çocuğa:
“Sen bunu yapamıyorsun değil, henüz öğrenmedin.”
diyor.
Çocuk çalışmaya devam ediyor.
Matematiği seviyor.
Üniversitede mühendislik okuyor.
Başka bir şehirde işe giriyor.
Orada gelecekteki eşini tanıyor.
Çocukları oluyor.
Şimdi o öğretmeni hikâyeden çıkaralım.
Çocuk matematikten vazgeçiyor.
Başka bölüm seçiyor.
Başka şehirde yaşıyor.
Aynı insanlarla hiç tanışmıyor.
Hayatının tamamı farklılaşıyor.
Öğretmenin yaptığı şey dünyayı kurtarmak değildi.
Sadece bir cümle söyledi.
Ama bazı cümlelerin devamı onlarca yıl sürebilir.
Yanlış Bir İnsan da Geleceğimizi Değiştirebilir
Hayatımızı değiştiren herkes bize iyi gelmez.
Bazen kötü bir ilişki de geleceğimizi belirler.
Bir insan sizi hayal kırıklığına uğratabilir.
Güveninizi kırabilir.
Bir şeyden vazgeçmenize neden olabilir.
Başka bir şehre taşınmanıza yol açabilir.
Sonra yıllar sonra geriye baktığınızda:
“O olay olmasaydı burada olmazdım.”
diyebilirsiniz.
Bu, kötü olayın aslında iyi olduğu anlamına gelmez.
Bazı insanlar gerçekten zarar verir.
Bazı ilişkiler gerçekten yıpratıcıdır.
Ama hayatın garip tarafı şu:
Bir olayın kötü olması, sonraki bütün sonuçlarının kötü olacağı anlamına gelmez.
İnsan bazen kırıldığı yerden farklı bir yola sapar.
Ve o yol hiç planlamadığı bir hayata çıkar.
Eski Sevgilinizle Hiç Tanışmasaydınız Bugünkü Siz Aynı Olur muydu?
Bu soru özellikle ilginç.
Bir ilişkinin sonunda insan:
“Keşke hiç tanışmasaydık.”
diyebilir.
Peki gerçekten?
O kişiyi hayatınızdan tamamen çıkarabilseydiniz sadece kötü anılar mı kaybolurdu?
Belki:
Gittiğiniz şehir değişirdi.
Tanıştığınız arkadaşlar değişirdi.
Dinlediğiniz şarkılar değişirdi.
İnsanlara güvenme biçiminiz değişirdi.
İlişkilerden beklentileriniz değişirdi.
Kendiniz hakkında öğrendiğiniz bazı şeyleri hiç öğrenmezdiniz.
Hatta sonraki ilişkinizde yaptığınız veya yapmadığınız davranışların nedeni bile önceki deneyim olabilir.
Dolayısıyla bir insanın hayatımızdan çıkması yalnızca o kişiyi silmez.
Onun bizde bıraktığı bütün değişimleri de siler.
Ve o değişimlerden sonra tanıştığımız “biz” de ortadan kaybolabilir.
En Yakın Arkadaşınızı Hiç Tanımasaydınız Ne Olurdu?
Arkadaşlıkların etkisi genellikle romantik ilişkiler kadar dramatik anlatılmaz.
Ama bazen çok daha büyük olabilir.
Bir arkadaş sizi bir konsere çağırır.
Konserde biriyle tanışırsınız.
O kişi size bir iş fırsatından bahseder.
Başvurursunuz.
İşe girersiniz.
Başka bir ülkeye taşınırsınız.
On yıl sonra hayatınız tamamen farklıdır.
Başlangıç noktası?
Bir arkadaşın “Bu akşam gelsene” mesajı.
O arkadaş hayatınızda olmasa o akşam evde kalabilirdiniz.
Bütün olay zinciri hiç başlamazdı.
Hayat bazen korkunç derecede karmaşık bir domino sistemi gibi çalışıyor.
İlk taşı kimin ittiğini yıllar sonra fark ediyoruz.
Hayatımızdaki Bazı İnsanlar “Kavşak” Gibi Çalışır
Bazı insanlar hayatımızın merkezinde yıllarca kalır.
Bazıları ise sadece kısa süre görünür.
Ama etkileri çok daha uzun sürer.
Bunlara bir tür hayat kavşağı gibi bakabiliriz.
Sizi başka yola yönlendirirler.
Sonra kendileri hikâyeden çıkar.
Örneğin:
Bir doktor size önemli bir sağlık tavsiyesi verir.
Bir yabancı sizi bir kazadan kurtarır.
Bir iş görüşmesindeki kişi sizi işe alır.
Bir öğretmen belirli bir alanı sevdirir.
Bir arkadaş sizi gelecekteki eşinizle tanıştırır.
Bir kitap öneren biri düşünce dünyanızı değiştirir.
Bu insanlar belki hayatınızda birkaç dakika, birkaç ay veya birkaç yıl kalır.
Ama onların etkisi yüzünden aldığınız kararlar kalmaya devam eder.
Bir Yabancı Bile Geleceğinizi Değiştirebilir mi?
Evet.
Düşünün.
Treni kaçırmak üzeresiniz.
Bir yabancı kapıyı tutuyor.
Trene yetişiyorsunuz.
Başka bir şehirdeki görüşmeye zamanında gidiyorsunuz.
İşi alıyorsunuz.
Hayatınız değişiyor.
Ya da tam tersi.
Birisi sizi birkaç saniye oyalıyor.
Otobüsü kaçırıyorsunuz.
Sonraki otobüse biniyorsunuz.
Orada biriyle tanışıyorsunuz.
Bir yabancının hayatınıza etkisi bazen onun kim olduğunu bilmenizi bile gerektirmez.
Belki bugün olduğunuz kişi üzerinde etkisi bulunan bazı insanların adını hiç öğrenmediniz.
Bu düşünce biraz garip.
Hayatınızda önemli rol oynamış olabilirler.
Ama onların bundan haberi yok.
“Kelebek Etkisi” İnsan İlişkilerinde de Var mı?
Kelebek etkisi kavramı, karmaşık sistemlerde küçük başlangıç değişikliklerinin zaman içinde büyük farklılıklar yaratabileceği fikriyle ilişkilendirilir.
İnsan hayatı da karmaşık bir sistemdir.
Tek bir karar:
Başka bir insanla tanışmanıza neden olur.
O insan başka kararları etkiler.
O kararlar başka insanlar getirir.
Yıllar içerisinde başlangıçtaki küçük fark devasa hale gelebilir.
Bu yüzden:
“O insanı hiç tanımasaydım sadece o ilişki olmazdı.”
demek fazla basit olabilir.
Belki aynı işiniz olmazdı.
Aynı şehirde yaşamazdınız.
Aynı arkadaşlarınız olmazdı.
Aynı düşüncelere sahip olmazdınız.
Hatta aynı karaktere sahip olmayabilirdiniz.
Karakterimizin Bir Bölümü Tanıdığımız İnsanlardan mı Oluşuyor?
Büyük ölçüde çevremizden etkileniyoruz.
Ailemiz.
Arkadaşlarımız.
Öğretmenlerimiz.
Partnerlerimiz.
İş arkadaşlarımız.
Rakiplerimiz.
Bazen sevmediğimiz insanlar bile.
Bir insan size sabrı öğretebilir.
Başka biri sınır koymayı.
Biri güvenmeyi.
Biri kime güvenmemeniz gerektiğini.
Biri cesaret verebilir.
Biri kendi ayaklarınız üzerinde durmayı öğretebilir.
Sonuçta karakterimiz yalnızca içeriden çıkan sabit bir yapı değildir.
Yaşadığımız ilişkiler tarafından sürekli şekillenir.
Bu nedenle hayatımızdaki önemli bir insanı geçmişten çıkarmak yalnızca olayları değil, kişiliğimizi de değiştirebilir.
Peki Hayatımızdaki Birini Silmek İster miydik?
Size bir seçenek verildiğini düşünün.
Geçmişinizdeki bir kişiyi tamamen silebilirsiniz.
Onunla hiç tanışmamış olacaksınız.
Bütün kötü anılar ortadan kalkacak.
Ama onun yüzünden yaşadığınız iyi sonuçlar da silinecek.
O kişi sayesinde tanıştığınız insanlar.
Aldığınız kararlar.
Gittiğiniz yerler.
Öğrendiğiniz şeyler.
Hepsi değişebilir.
Hâlâ siler miydiniz?
İşte soru burada zorlaşıyor.
Çünkü geçmişi düzenlerken yalnızca istemediğimiz parçaları seçemiyoruz.
Bir insanı çıkarınca ona bağlı bütün yolları da kaybedebiliriz.
“Keşke Hiç Tanışmasaydık” Cümlesi Gerçekten Ne Anlama Geliyor?
Çoğu zaman bu cümleyi söylediğimizde aslında:
“Keşke yaşattığın acıyı yaşamamış olsaydım.”
demek istiyoruz.
Bu çok anlaşılır.
Ama:
“Keşke hiç tanışmasaydık.”
çok daha büyük bir dilek.
Çünkü bütün ilişkiyi zaman çizgisinden siliyor.
O zaman sadece acı gitmez.
Güzel anılar da gider.
Öğrendikleriniz gider.
Değiştirdiğiniz kararlar gider.
Belki bugün hayatınızda olan bazı insanlar bile gider.
Bu yüzden insan bazen geçmişi değiştirmek istemekten çok:
Geçmişin üzerindeki etkisini değiştirmek ister.
Olay kalsın.
Ama artık canımızı yakmasın.
Belki daha mümkün ve daha sağlıklı hedef budur.
Bir İnsan Hayatımızdan Çıktığında Etkisi Gerçekten Biter mi?
Hayır.
Bir insan artık hayatınızda olmayabilir.
Ama ondan öğrendiğiniz bir kelimeyi kullanabilirsiniz.
Size önerdiği şarkıyı dinleyebilirsiniz.
Size öğrettiği yemeği yapabilirsiniz.
Onun yüzünden sevdiğiniz bir şehre gitmiş olabilirsiniz.
Bir davranışınız onunla yaşadığınız deneyimden doğmuş olabilir.
Yani bazı insanlar fiziksel olarak hayatımızdan çıkar.
Ama etkileri davranışlarımızda yaşamaya devam eder.
Bu bazen güzel.
Bazen rahatsız edici.
Ama oldukça insani.
Bir Kişi Olmasa Başka Biri Aynı Rolü Doldurur muydu?
İlginç bir ihtimal.
Sizi motive eden öğretmen hiç olmasaydı başka bir öğretmen aynı şeyi yapabilir miydi?
Eski arkadaşınızla tanışmasaydınız başka biri sizi aynı işe yönlendirebilir miydi?
Belki.
Bazı etkiler belirli bir insana özgü değildir.
Hayat başka yollarla benzer noktaya ulaşabilir.
Bu nedenle:
“Bu kişi olmasaydı kesinlikle bütün hayatım mahvolurdu.”
demek de fazla kesin olabilir.
Alternatif hayatınızı bilmiyoruz.
Belki tamamen farklı ama aynı derecede güzel bir yaşamınız olurdu.
Hatta daha iyi.
Ya da daha kötü.
İşte alternatif geçmişin sinir bozucu tarafı:
Karşılaştırma yapabileceğimiz ikinci hayatımız yok.
Geçmişteki Bir Kişiyi Çıkarsaydık Bugünkü “Biz” Ortadan Kalkar mıydı?
Biyolojik olarak aynı kişi olabiliriz.
Ama psikolojik olarak?
Belki değil.
Başka seçimler yapmış olabiliriz.
Başka deneyimler yaşamış olabiliriz.
Farklı korkularımız olabilir.
Farklı beceriler geliştirebiliriz.
Başka insanlara güvenebiliriz.
Farklı değerler oluşturabiliriz.
Bu nedenle kişisel kimlik yalnızca DNA veya beden değildir.
Yaşadığımız hikâyenin toplamıdır.
Ve hikâyedeki bazı karakterleri çıkardığınızda ana karakter de değişebilir.
Bazen Bir İnsan Gitmez, Bütün Bir Gelecek Onunla Birlikte Yön Değiştirir
Bir insanın hayatından tek bir kişiyi çıkarmak bütün geleceğini değiştirebilir mi?
Evet, değiştirebilir.
Ama bunu her durumda kesin olarak bilemeyiz.
Bazı insanlar hayatımızda küçük bir iz bırakır.
Bazıları ise farkında olmadan bütün rotayı değiştirir.
Bir öğretmen.
Bir arkadaş.
Bir sevgili.
Bir patron.
Bir aile üyesi.
Bir yabancı.
Onların söylediği tek bir söz başka karar almamıza neden olabilir.
Bir karar başka bir insanla tanıştırır.
O insan başka bir kapı açar.
Ve yıllar sonra başladığımız noktadan tamamen farklı bir yerde oluruz.
Hayatın garip tarafı şu:
Bugün hayatınızın en önemli insanlarından biriyle tanıştığınız gün, muhtemelen bunun ne kadar önemli olduğunu bilmiyordunuz.
Belki sıradan bir gündü.
Belki tesadüfen aynı yerdeydiniz.
Belki konuşmanız birkaç dakika sürdü.
Ama bazı insanlar hayatımıza girdiğinde yalnızca kendileri gelmez.
Yanlarında henüz görmediğimiz bir gelecek de getirirler.
Ve bazen hayatımızdan çıktıklarında bile o gelecek bizimle kalmaya devam eder.
Son Bir Soru: Geçmişinden Bir Kişiyi Gerçekten Siler miydin?
Size bir düğme veriliyor.
Geçmişinizdeki tek bir kişiyi tamamen silebilirsiniz.
Onu hiç tanımamış olacaksınız.
Yaşattığı bütün kötü anılar yok olacak.
Ama bir şart var:
O insanın hayatınıza dolaylı olarak getirdiği bütün güzel şeyler de değişebilir.
Bugünkü arkadaşlarınızdan biriyle tanışmamış olabilirsiniz.
Başka şehirde yaşıyor olabilirsiniz.
Farklı bir işiniz olabilir.
Belki bugün sevdiğiniz bazı insanlar hayatınızda hiç olmayabilir.
Ve düğmeye bastıktan sonra eski hayatınızı hatırlamayacaksınız.
Yine de basar mıydınız?
Belki geçmişte değiştirmek istediğimiz bazı insanlar vardır.
Ama daha zor soru şudur:
Onları çıkarırsak geriye kalan kişinin hâlâ “biz” olacağından emin olabilir miyiz?