Bir sabah telefonunuzu açıyorsunuz.
Banka hesabınıza bakıyorsunuz ve garip bir rakam görüyorsunuz.
Sonra haberleri açıyorsunuz:
Dünyadaki herkesin parası eşitlenmiş.
Milyarderlerin, doktorların, öğrencilerin, işçilerin, işsizlerin, sanatçıların ve emeklilerin hesaplarında artık tam olarak aynı miktarda para var.
Bir yıl sonra ne olurdu?
İlk Gün İnsanlar Ne Yapardı?
İnsanların davranışları daha ilk saatlerden farklılaşırdı.
Bir kişi:
“Sonunda param var.”
deyip yıllardır ihtiyaç duyduğu şeyleri satın alabilir.
Bir başkası:
“Bu parayı kesinlikle harcamayacağım.”
diyebilir.
Başka biri yatırım yapmaya çalışabilir.
Bir diğeri şirket kurabilir.
Bazıları borçlarını kapatır.
Bazıları ev satın almak ister.
Bazıları seyahate çıkar.
Bazıları ise hayatında ilk kez ciddi miktarda paraya sahip olduğu için ne yapacağını bilemeyebilir.
Yani daha ilk günün sonunda bile herkesin banka hesabı yeniden farklılaşmaya başlar.
Ekonomik eşitliğin dünya rekoru muhtemelen pek uzun sürmezdi.
Herkes Aynı Anda Ev ve Araba Almaya Çalışırsa Ne Olurdu?
Burada ekonomi küçük bir sürpriz hazırlıyor.
İnsanların banka hesaplarında daha fazla para olması, dünyada daha fazla ürün olduğu anlamına gelmez.
Dünyada hâlâ belirli sayıda:
Ev,
otomobil,
arsa,
otel odası,
telefon,
lüks ürün
var.
Milyarlarca insan bir anda daha fazla satın alma gücüne kavuşursa bazı ürünlere olan talep hızla artabilir.
Ama üretim aynı hızda artırılamazsa fiyatlar yükselmeye başlar.
Örneğin herkes:
“Artık param var, ev alacağım.”
derse satılık evlerin fiyatları hızla artabilir.
Sonuçta insanların hesabında daha fazla para vardır ama satın almak istedikleri şeyler de daha pahalı hale gelmiştir.
Bu yüzden ekonomik refah yalnızca ne kadar paranız olduğuyla değil, o parayla ne satın alabildiğinizle ilgilidir.
Bir Ay Sonra İlk Zenginler Ortaya Çıkabilir miydi?
Muhtemelen.
Bazı insanlar ellerindeki parayı tüketirken bazıları gelir üretmek için kullanırdı.
Örneğin iki kişiye aynı miktarda para verildiğini düşünelim.
Birinci kişi yeni araba alıyor, uzun bir tatile çıkıyor ve pahalı ürünler satın alıyor.
İkinci kişi parasının bir kısmıyla küçük bir işletme kuruyor.
İşletme başarılı olursa ikinci kişi birkaç ay sonra yeniden gelir elde etmeye başlar.
Birinci kişinin parası azalırken ikinci kişinin serveti büyüyebilir.
İşte ekonomik eşitsizlik tekrar ortaya çıkmaya başladı.
Ama bunun tek nedeni insanların harcama tercihleri olmazdı.
Bilgi, Paradan Daha Değerli Hale Gelebilir miydi?
Herkesin parası eşitlendi.
Ama insanların bilgisi eşitlenmedi.
Bir doktor hâlâ tıp biliyor.
Bir mühendis hâlâ mühendislik biliyor.
Bir çiftçi üretim yapmayı biliyor.
Bir yazılımcı hâlâ yazılım geliştirebiliyor.
Bir girişimci şirket yönetme deneyimine sahip.
Dolayısıyla para eşitlense bile insan sermayesi eşitlenmez.
Yüksek talep gören becerilere sahip insanlar tekrar daha fazla gelir elde etmeye başlayabilir.
Bu nedenle uzun vadede eğitimin ve mesleki becerilerin ekonomik değeri yeniden ortaya çıkar.
Belki de deney bize şunu gösterirdi:
Bir insanın sahip olduğu en önemli sermaye her zaman banka hesabında değildir.
Sosyal Çevre de Bir Servet Sayılır mı?
Kesinlikle önemli olabilir.
İki kişinin hesabında aynı para var.
Ama birinin:
Başarılı girişimcilerle bağlantısı,
yatırımcı arkadaşları,
sektör deneyimi,
güçlü profesyonel çevresi
var.
Diğerinin bunların hiçbirine erişimi yok.
Kâğıt üzerinde eşitler.
Gerçek hayatta ise fırsatlara erişimleri farklı.
Bir telefon görüşmesiyle yatırımcıya ulaşabilen kişiyle sıfırdan çevre oluşturmaya çalışan kişinin aynı ekonomik fırsatlara sahip olduğunu söylemek zor.
Bu yüzden ekonomik eşitsizlik yalnızca para eşitsizliği değildir.
Fırsatlara erişim de önemlidir.
Yeni Dünyanın İlk Zenginleri Kimler Olurdu?
İşte düşünce deneyinin en eğlenceli kısmı.
Herkes ekonomik olarak aynı noktadan başlarsa kısa sürede yeni girişimciler ortaya çıkabilir.
Örneğin bazı insanlar insanların yeni ihtiyaçlarını erken fark edebilir.
Yeni şirketler kurabilir.
Ürün geliştirebilir.
Yatırım yapabilir.
Yeni teknolojiler üretebilir.
Böylece birkaç yıl içinde tamamen yeni bir zengin sınıfı oluşabilir.
Belki bugünün milyarderlerinin bazıları yeniden yükselir.
Ama belki de bugün adını hiç duymadığımız insanlar dünyanın yeni milyarderleri olur.
Asıl ilginç soru:
İlk milyar dolarlık yeni servet hangi sektörde ortaya çıkardı?
Teknoloji mi?
Enerji mi?
Tarım mı?
Gayrimenkul mü?
Finans mı?
Yapay zekâ mı?
Muhtemelen insanların yeni ekonomik düzende en fazla ihtiyaç duyduğu şeyi ilk fark edenler büyük avantaj elde ederdi.
Yatırım Yapanlarla Harcayanlar Arasındaki Fark Büyürdü
Servetin önemli özelliklerinden biri yeni servet üretebilmesidir.
Bir insan elindeki parayı yalnızca harcarsa zamanla parası azalır.
Başka biri parasını gelir üreten bir varlığa yatırırsa:
Kira,
kâr,
temettü,
faiz veya başka gelirler
elde edebilir.
Sonra kazandığı parayı yeniden yatırıma yönlendirebilir.
Bu süreç yıllar boyunca devam ettiğinde başlangıçta küçük olan fark giderek büyüyebilir.
Buna bileşik büyüme etkisi diyebiliriz.
İlk yıl fark küçük olabilir.
On yıl sonra ise devasa hale gelebilir.
Ama Fakirlik Yalnızca Kötü Para Yönetiminden Kaynaklanmaz
Burada önemli bir noktayı kaçırmamak gerekiyor.
Bir yıl sonra bazı insanların diğerlerinden daha az parası olması:
“Demek ki kötü karar verdiler.”
anlamına gelmez.
Hayat finans kitabındaki örnekler kadar düzenli değil.
Bir insan:
Hastalanabilir.
İş kazası geçirebilir.
Ailesine bakmak zorunda kalabilir.
Doğal afet yaşayabilir.
İşini kaybedebilir.
Ekonomik krizle karşılaşabilir.
Yanlış zamanda doğru yatırımı yapabilir.
Dolandırılabilir.
Dolayısıyla ekonomik sonuçlarda şans ve yaşam koşulları da büyük rol oynar.
İki insan aynı kararları verse bile farklı sonuçlarla karşılaşabilir.
Peki Her Yıl Parayı Tekrar Eşitlesek?
Şimdi oyunun kurallarını değiştirelim.
Her yıl 1 Ocak gecesi insanların serveti tekrar eşitleniyor.
Bu durumda eşitsizlik kalıcı olarak azaltılabilir.
Ama başka sorunlar ortaya çıkabilir.
Bir insan şöyle düşünebilir:
“Yıl sonunda kazandığım fazladan servet zaten yeniden dağıtılacaksa neden yatırım yapayım?”
Girişimcilik azalabilir.
Uzun vadeli yatırımlar zorlaşabilir.
İnsanların risk alma isteği düşebilir.
Bu nedenle mutlak ekonomik eşitliği sürekli korumaya çalışmak üretim ve yatırım üzerinde farklı etkiler yaratabilir.
Ekonomide can sıkıcı bir özellik var:
Bir problemi çözerken genellikle yan taraftan başka bir problem çıkıyor.
Herkesin Parası Eşit Olsa Mutluluk da Eşitlenir miydi?
Hayır.
Çünkü mutluluk da banka hesabı gibi tek bir rakamla ölçülemiyor.
Bir insanın:
Sağlığı,
ailesi,
arkadaşları,
yaşadığı ülke,
güvenliği,
özgürlüğü,
işinden aldığı tatmin
hayat kalitesini etkiler.
Para birçok problemi çözebilir.
Ama bütün problemleri çözemez.
Dolayısıyla herkesin hesabında aynı miktar para olması insanların hayatlarını tamamen eşit hale getirmezdi.
Asıl Eşitsizlik Para Değil Fırsatlar Olabilir mi?
Belki düşünce deneyinin en önemli noktası burada.
İki çocuğa 18 yaşında aynı miktarda para verdiğinizi düşünün.
Ama biri:
İyi eğitim almış.
Güvenli bir çevrede büyümüş.
Yabancı dil biliyor.
Teknolojiye erişmiş.
Güçlü sosyal çevresi var.
Diğeri ise bunların hiçbirine sahip değil.
Banka hesapları eşit olabilir.
Ama başlangıç noktaları gerçekten eşit değildir.
Bu nedenle ekonomik eşitlik tartışmalarında yalnızca paraya değil:
Eğitime,
sağlığa,
barınmaya,
teknolojiye,
iş fırsatlarına
erişim de önem taşır.
10 Yıl Sonra Dünya Yeniden Bugünkü Gibi Olur muydu?
Tam olarak aynı olması pek olası değil.
Çünkü büyük ekonomik sıfırlama şirketleri, yatırımları ve tüketici davranışlarını değiştirebilir.
Ama zaman içinde yeniden:
Zenginler,
orta gelir grupları,
düşük gelirli insanlar
oluşması oldukça mümkün.
Hatta tamamen yeni ekonomik elitler ortaya çıkabilir.
Çünkü insanlar farklı kararlar verir, farklı fırsatlarla karşılaşır ve farklı sonuçlar elde eder.
Başlangıç çizgisini eşitlemek yarışı değiştirebilir.
Ama herkesin aynı yerde bitirmesini garanti etmez.
Para Eşitlenebilir, Fakat Hayat Eşitlenmez
Bir sabah dünyadaki herkesin banka hesabı eşitlense bir yıl sonra yine zenginler ve fakirler olur muydu?
Büyük ihtimalle ekonomik farklılıklar yeniden ortaya çıkardı.
Çünkü serveti belirleyen yalnızca başlangıçtaki para değildir.
İnsanların:
Bilgileri,
becerileri,
yatırım kararları,
risk tercihleri,
sağlıkları,
sosyal çevreleri,
fırsatları
ve şansları da önemlidir.
Bazıları parasını büyütür.
Bazıları tüketir.
Bazıları şirket kurar.
Bazıları beklenmedik sorunlarla karşılaşır.
Bir yıl sonunda farklar ortaya çıkmaya başlar.
On yıl sonunda ise bu farklar çok daha büyük olabilir.
Belki de bu düşünce deneyinin verdiği en ilginç cevap şu:
Zenginlik yalnızca sahip olduğumuz para değildir.
Bilgi de servettir.
Zaman da servettir.
Sağlık da servettir.
Doğru insanlara ulaşabilmek de servettir.
Ve fırsatlara erişebilmek belki hepsinden önemlidir.
Bu yüzden herkese aynı miktarda para vermek ekonomik yarışı yeniden başlatabilir.
Ama herkesin aynı yarışı koşmasını sağlamaz.
Son Bir Soru
Bu gece dünyadaki bütün insanların serveti eşitleniyor.
Yarın sabah herkes aynı ekonomik noktadan başlıyor.
Sizce 10 yıl sonra bugünün milyarderlerinin yüzde kaçı yeniden milyarder olabilirdi?
Ve daha eğlenceli soru:
Sıfırlanan bu yeni dünyada ilk milyarder hangi işi yaparak ortaya çıkardı?