Tek bir suikastın nasıl birkaç hafta içinde dünya savaşına dönüştüğünü anlamak, I. Dünya Savaşı’nın başlangıcını anlamanın en iyi yollarından biri. Ama önemli nokta şu: Suikast savaşı tek başına yaratmadı; zaten gerilimle dolu olan Avrupa’daki ittifaklar ve kriz yönetimi, suikastı büyük bir savaşa dönüştürdü
Bir suikast
28 Haziran 1914 — Sarajevo
Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun veliahtı Franz Ferdinand, eşi Sophie ile birlikte Saraybosna’yı ziyaret ediyordu.
Onu öldürmek isteyen Sırp milliyetçisi gençlerden oluşan bir grup saldırı planlamıştı.
İlk saldırı başarısız oldu. Fakat daha sonra Franz Ferdinand’ın otomobili yanlış bir yola girince araç, suikastçılardan Gavrilo Princip’in bulunduğu yere geldi.
Princip ateş etti. Franz Ferdinand ve Sophie öldürüldü.
İşte dünya tarihini değiştiren kıvılcım buydu.
Avusturya-Macaristan: “Sırbistan bunun bedelini ödemeli”
Suikast Viyana’da yalnızca bir terör saldırısı olarak görülmedi.
Avusturya-Macaristan yönetiminde zaten uzun süredir Sırbistan’ın Balkanlar’daki etkisinin artması konusunda ciddi endişeler vardı.
Bazı Avusturya-Macaristan yöneticileri suikastı Sırbistan’a karşı harekete geçmek için bir fırsat olarak değerlendirdi.
Ama bir problem vardı:
Sırbistan’a savaş açılırsa
Rusya Sırbistan’ın yanında olabilir
Almanya Avusturya-Macaristan’ı destekleyebilir
Fransa Rusya’yı destekleyebilir
Yani küçük bir Balkan savaşı, Avrupa savaşına dönüşebilirdi.
Almanya devreye giriyor
Avusturya-Macaristan, Almanya’nın desteğini almak istedi.
Almanya yönetimi Temmuz 1914’te Avusturya-Macaristan’a güçlü destek verdi. Bu destek daha sonra “blank cheque” — “açık çek” olarak anıldı.
Kabaca:
“Sırbistan’a karşı harekete geçeceğiz.”
“Yanınızdayız.”
Bu çok önemliydi.
Çünkü Viyana artık Sırbistan’a karşı daha sert davranabileceğini düşünüyordu.
Avusturya-Macaristan Sırbistan’a ültimatom verdi
23 Temmuz’da Sırbistan’a son derece ağır şartlar içeren bir ültimatom gönderildi.
Sırbistan’ın cevabı birçok noktada taviz içeriyordu, ancak Avusturya-Macaristan bunu yeterli görmedi.
28 Temmuz 1914’te:
Avusturya-Macaristan → Sırbistan’a savaş ilan etti.
Suikasttan tam bir ay sonra savaş başlamıştı.
Ama asıl zincir şimdi başlayacaktı.
Rusya: “Sırbistan’ı yalnız bırakmayacağım”
Rusya kendisini Balkan Slavlarının önemli bir destekçisi olarak görüyordu ve Sırbistan’la yakın ilişkileri vardı.
Avusturya-Macaristan’ın Sırbistan’a saldırması Rusya’nın müdahale ihtimalini artırdı.
Rusya’da seferberlik başladı.
Ve bu durum Almanya açısından çok tehlikeliydi.
Çünkü Almanya’nın doğusunda:
Rusya
batısında ise:
Fransa
vardı.
Almanya iki cephede savaşmaktan korkuyordu.
Seferberlik domino taşı gibi yayıldı
Burada çok ilginç bir mekanizma devreye girdi:
“Ordunu harekete geçirirsen, karşı taraf da harekete geçirir.”
1914’te orduların seferber edilmesi bugünkü gibi basit bir “askerleri hazırla” işlemi değildi.
Demiryolları
milyonlarca asker
atlar
mühimmat
yiyecek
malzeme
önceden hazırlanmış planlara göre hareket ediyordu.
Dolayısıyla seferberlik başladığında geri dönmek giderek zorlaşıyordu.
Almanya Rusya’ya savaş ilan etti
Rusya’nın seferberliği Almanya için büyük bir tehdit olarak değerlendirildi.
1 Ağustos 1914:
Almanya → Rusya’ya savaş ilan etti.
Fakat Almanya’nın savaş planı burada bitmiyordu.
Çünkü Almanya, Rusya ile savaşırken Fransa’nın saldırmasını beklemek istemiyordu.
Almanya → Fransa
3 Ağustos’ta Almanya Fransa’ya savaş ilan etti.
Böylece artık:
Almanya
Rusya
Fransa
ile savaş halindeydi.
Ama Almanya’nın Fransa’ya karşı planı başka bir krizi tetikleyecekti.
Belçika’ya girilmesi → İngiltere savaşa giriyor
Almanya’nın Fransa’ya saldırmak için uyguladığı plan, Belçika üzerinden ilerlemeyi içeriyordu.
Belçika tarafsızdı.
Almanya’nın Belçika’ya girmesi üzerine İngiltere de savaşa dahil oldu.
4 Ağustos 1914
İngiltere → Almanya’ya savaş ilan etti.
Ve artık olay yalnızca:
Avusturya-Macaristan vs Sırbistan
olmaktan çıkmıştı.
Peki asıl şaşırtıcı olan ne?
Franz Ferdinand’ın öldürülmesi, tek başına dünya savaşının nedeni değildi.
Avrupa zaten:
- Almanya ile 🇫🇷 Fransa arasındaki rekabet
- Almanya ile 🇬🇧 İngiltere arasındaki güç mücadelesi
- Avusturya-Macaristan ile 🇷🇸 Sırbistan arasındaki Balkan gerilimi
- Rusya’nın Balkanlardaki çıkarları
- milliyetçilik
- silahlanma
- askeri seferberlik planları
- birbirine bağlı ittifaklar
gibi sorunlarla doluydu.
Dolayısıyla suikast kibritti; Avrupa’daki gerilim ise zaten hazır bekleyen barut fıçısıydı.
En basit benzetmeyle
Bir odada:
100 varil benzin = Avrupa’daki siyasi ve askeri gerilim
Kibrit = Franz Ferdinand suikastı
İlk kıvılcım = Avusturya-Macaristan’ın Sırbistan’a savaş ilanı
Domino taşları = ittifaklar ve seferberlikler
Sonuç = I. Dünya Savaşı
Ve çok çarpıcı biçimde, suikasttan yalnızca beş hafta içinde Avrupa’nın büyük güçleri savaşa girmişti.
Yani “Bir insan öldürüldü ve dünya savaştı” demek biraz yanıltıcı. Daha doğru ifade şu: Bir suikast, zaten son derece gergin olan uluslararası sistemi tetikledi ve ittifaklar ile seferberlik planları krizi kontrolden çıkardı.