Hiç daha önce gitmediğiniz bir yerde bulunurken bir anda “Ben burayı daha önce gördüm” diye düşündünüz mü? Ya da biriyle yaptığınız bir konuşmanın, söylediğiniz cümlenin veya yaşadığınız bir anın sanki daha önce yaşanmış olduğunu hissettiniz mi? İşte bu garip ve kısa süreli hisse déjà vu deniyor.
Déjà vu, Fransızcada “daha önce görülmüş” anlamına geliyor. Aslında yaşadığımız şey, yeni bir deneyimin beynimiz tarafından kısa bir anlığına tanıdık olarak algılanması. Peki beynimiz bunu neden yapıyor?
Déjà Vu Nedir?
Déjà vu, kişinin o an yaşadığı bir olayın daha önce yaşanmış olduğuna dair güçlü bir aşinalık hissetmesiyle ortaya çıkar. İlginç olan ise kişinin çoğu zaman bunun gerçekten daha önce yaşanmadığının farkında olmasıdır. Yani beynimiz bir yandan “Bu bana tanıdık geliyor” derken diğer yandan “Ama bunu ilk kez yaşıyorum” sinyalini verebilir.
Bu nedenle déjà vu, gerçek bir anının geri gelmesinden çok, aşinalık hissi ile gerçek hatırlama arasındaki kısa süreli bir uyumsuzluk olarak değerlendiriliyor.
Beynimiz Déjà Vu Sırasında Ne Yaşıyor?
Beynimizin hafıza sistemi yalnızca geçmişte yaşadığımız olayları saklamakla kalmaz; aynı zamanda karşımıza çıkan bir şeyin bize tanıdık gelip gelmediğini de değerlendirir.
Bazen bu iki süreç arasında çok kısa süreli bir uyuşmazlık meydana gelebilir. Yeni bir ortam, daha önce gördüğümüz bir yere benzeyen bir düzen, tanıdık bir ses, koku veya görüntü beynimizde geçmişe ait bir aşinalık hissini tetikleyebilir. Ancak beynimiz bu hissin kaynağını bulamayınca ortaya o tuhaf düşünce çıkar: “Bunu daha önce yaşamıştım.”
Déjà Vu Neden Olur?
Bilim insanları déjà vu’nun tek bir nedeni olduğunu düşünmüyor. Öne çıkan açıklamalardan biri, beynin aşinalık ve hatırlama mekanizmalarının kısa süreli olarak birbirinden ayrılması.
Bir başka açıklamaya göre ise dikkatin işlenme biçimi etkili olabilir. Örneğin bir ortamı çok kısa bir süre farkında olmadan algıladıktan sonra aynı ortamı bilinçli şekilde fark etmek, beynin ikinci algılamayı daha tanıdık hissetmesine neden olabilir. Ayrıca daha önce karşılaştığımız ancak bilinçli olarak hatırlamadığımız benzer görüntü ve deneyimler de déjà vu hissine katkıda bulunabilir.
Déjà Vu Gerçekten Bir Anıyı Hatırlamak mı?
Her déjà vu deneyimi gerçek bir anının hatırlanması anlamına gelmez. Tam tersine, araştırmalar déjà vu’nun önemli özelliklerinden birinin bir şeyi tanıdık hissetmek ancak bunun kaynağını hatırlayamamak olduğunu gösteriyor.
Bu yüzden “Bunu rüyamda görmüştüm” veya “Gelecekte olacak bir şeyi önceden gördüm” düşüncesi ortaya çıkabilir. Ancak bilimsel açıdan déjà vu’nun geleceği görmenin bir kanıtı olduğuna dair güvenilir bir kanıt bulunmuyor. Daha çok beynimizin hafıza ve aşinalık sistemlerinin çalışma biçimiyle açıklanıyor.
Neden Bazı İnsanlar Daha Fazla Déjà Vu Yaşar?
Déjà vu oldukça yaygın bir deneyimdir ve araştırmalarda yaşam boyunca insanların önemli bir bölümünün bunu deneyimlediği görülüyor. Bazı çalışmalar genç yetişkinlerde déjà vu deneyiminin daha sık görüldüğünü, yaş ilerledikçe sıklığının azalabildiğini bildiriyor. Stres ve yorgunlukla ilişkili olabileceğine dair bulgular da bulunuyor.
Bu nedenle arada bir yaşanan kısa süreli déjà vu genellikle beynin olağan çalışma biçiminin ilginç bir sonucu olarak değerlendirilebilir.
Déjà Vu Tehlikeli Bir Şey mi?
Günlük hayatta ara sıra yaşanan déjà vu tek başına genellikle endişe verici bir durum değildir. Ancak çok sık tekrarlayan, uzun süren veya bilinç değişikliği, nöbet benzeri belirtiler ya da başka nörolojik semptomlarla birlikte ortaya çıkan deneyimler farklı değerlendirilmelidir. Déjà vu, özellikle temporal lob epilepsisi gibi bazı nörolojik durumlarda da görülebilen bir belirti olabilir.
Beynimiz Bizi Kısa Bir Anlığına Yanıltıyor Olabilir
Déjà vu yaşadığımızda aslında geçmişten gelen gizemli bir anıyı keşfetmekten çok, beynimizin tanıdıklık ve hatırlama sistemleri arasındaki karmaşık ilişkiye tanık oluyor olabiliriz.
Bir an için bulunduğumuz yer, yaptığımız konuşma veya yaşadığımız olay bize inanılmaz derecede tanıdık gelir. Ardından bu his birkaç saniye içinde kaybolur ve hayat devam eder. Belki de déjà vu’nun en ilginç tarafı tam olarak budur: Beynimiz bize “bunu daha önce yaşadın” derken, aynı anda bunun doğru olmadığını da biliyor olabilir.