MÖ 399’da Atina’da ölüme mahkûm edilen Sokrates, baldıran zehrini içtikten sonra arkadaşlarıyla konuştu.

Platon’un Phaidon adlı eserinde aktarıldığına göre son sözlerinden biri:

“Krito, Asklepios’a bir horoz borçluyuz; bunu unutma.”

Asklepios şifa tanrısıydı. Sokrates’in neden bunu söylediği kesin değildir. Bazı yorumlara göre ölümü bir tür hastalıktan kurtuluş olarak görüyordu.

2. Julius Caesar — “Sen de mi, Brütüs?”

MÖ 44’te Julius Caesar senatoda öldürüldü.

Shakespeare’in ünlü oyununda son söz:

“Et tu, Brute?” — “Sen de mi, Brütüs?”

Ancak burada büyük bir problem var.

Caesar’ın gerçekten bunu söylediğine dair güvenilir kanıt yok.

Antik kaynaklarda farklı anlatımlar bulunuyor. Suetonius, Caesar’ın Yunanca “Kai su, teknon?” (“Sen de mi, evlat?”) dediğinin söylendiğini aktarır; fakat bunun da kesin olmadığını belirtir.

Dolayısıyla meşhur sözün tarihsel gerçekliği tartışmalıdır.

3. Leonardo da Vinci — “Çalışmam gerekeni yapmadım.”

Leonardo da Vinci’nin 1519’daki ölümünden önce Kral I. Francis’e pişmanlık duyduğunu söylediği sık sık anlatılır.

Aktarılan sözlerden biri:

“Çalışmam gerekeni yapmadığım için Tanrı’yı ve insanlığı gücendirdim.”

Ancak bunun da doğrudan Leonardo’nun son cümlesi olduğuna dair kesin kanıt yoktur.

Bu nedenle “Leonardo’nun son sözleri” olarak kesin biçimde sunmak doğru olmaz.

4. Marie Antoinette — “Pardon, efendim.”

1793’te giyotinle idam edilen Marie Antoinette’in celladının ayağına yanlışlıkla bastığı ve:

“Pardon, efendim. Bunu bilerek yapmadım.”

dediği aktarılır.

Bu söz, Fransız Devrimi’nin en meşhur son sözlerinden biri haline gelmiştir.

Buradaki ilginç nokta ise sözün dramatik olmaması: ölümünden hemen önce bile sıradan bir nezaket ifadesi kullandığı anlatılır.

5. Wolfgang Amadeus Mozart — “Ölümün tadını dilimde hissediyorum.”

Mozart’ın 1791’de ölüm döşeğinde Requiem’i üzerinde çalışırken:

“Ölümün tadını dilimde hissediyorum.”

gibi sözler söylediği çeşitli kaynaklarda aktarılır.

Ancak Mozart’ın son günleri hakkında sonradan çok sayıda efsane oluşturuldu.

Bu yüzden hangi cümlenin gerçekten onun son sözü olduğu kesin olarak bilinmiyor.

6. Ludwig van Beethoven — “Dostlar, alkışlayın; komedi sona erdi.”

Beethoven’ın 1827’de ölümünden hemen önce söylediği iddia edilen en ünlü sözlerden biri:

“Plaudite, amici, comoedia finita est.”

“Alkışlayın dostlar, komedi sona erdi.”

Oldukça etkileyici bir cümle.

Ancak tarihçiler bunun gerçekten Beethoven’a ait olup olmadığını sorguluyor. Bazı kaynaklar son sözünün daha sıradan bir cümle olduğunu aktarıyor.

7. Napolyon Bonapart — “Josephine…”

Napolyon 1821’de Saint Helena’da öldü.

Son saatlerinde birkaç kişinin ve kelimenin adını tekrarladığı aktarılır:

“France… armée… tête d’armée… Josephine…”

Özellikle Josephine adını söylemesi ünlüdür.

Josephine, Napolyon’un ilk eşiydi ve Napolyon onu yıllar önce boşamıştı.

Ancak son sözlerinin tam sırası ve biçimi konusunda kaynaklar farklıdır.

8. Oscar Wilde — “Bu duvar kâğıdıyla ölümüne düello ediyoruz.”

Oscar Wilde’ın 1900’de Paris’te ölüm döşeğinde odasındaki duvar kâğıdına bakarak söylediği iddia edilen söz:

“Bu duvar kâğıdıyla ölümüne düello ediyoruz. Ya o gider ya ben.”

Gerçekten Wilde’a ait olduğu konusunda çeşitli kaynaklar bulunuyor.

Söz, onun ölümünden sonra en meşhur alıntılarından biri haline geldi.

9. Thomas Edison — “Orası çok güzel.”

Thomas Edison 1931’de öldü.

Eşi Mina Edison’ın aktardığına göre Edison son nefeslerinden birinde pencereye bakarak:

“Orası çok güzel.”

anlamına gelen sözler söyledi.

Bu olay daha sonra Edison’un ölüm anına ilişkin en meşhur anlatılardan biri oldu.

Ancak bunun gerçekten son cümlesi olduğu kesin olarak doğrulanmış değildir.

10. Steve Jobs — “Oh wow. Oh wow. Oh wow.”

Steve Jobs’un kız kardeşi Mona Simpson, 2011’deki cenaze konuşmasında Jobs’un son sözlerinin:

“Oh wow. Oh wow. Oh wow.”

olduğunu anlattı.

Bu örnek diğerlerinden farklı çünkü sözler bir aile üyesinin doğrudan anlatımından geliyor.

Ancak Jobs’un neye baktığı veya ne gördüğü konusunda kesin bir bilgi yok.

11. Bob Marley — “Para hayatı satın alamaz.”

Bob Marley’nin oğullarına söylediği iddia edilen:

“Para hayatı satın alamaz.”

sözü internette çok yaygın.

Fakat bu sözün gerçekten Marley’nin son söylediği cümle olduğuna dair sağlam birincil kaynak bulunmadığından bunu kesin tarihsel gerçek olarak kabul etmek doğru değil.

Bu, “son sözler” konusunda internetin nasıl efsaneler üretebildiğine güzel bir örnek.

12. Tupac Shakur — “F*** you.”

Tupac Shakur 1996’da Las Vegas’ta vuruldu.

Polis memuru Chris Carroll, olaydan sonra Tupac’ın kendisine:

“F* you.”**

dediğini yıllar sonra anlattı.

Ancak bu olayın Tupac’ın mutlak son sözleri olup olmadığı bilinmiyor.

Bu nedenle bunu “tanık tarafından aktarılan son konuşmalardan biri” şeklinde değerlendirmek daha doğru.

13. George Eastman — “Dostlarıma: İşim bitti. Neden bekleyeyim?”

Kodak’ın kurucusu George Eastman, 1932’de ağır sağlık sorunları yaşarken intihar etti.

Bıraktığı notta şu cümle vardı:

“Dostlarıma: İşim bitti. Neden bekleyeyim?”

Bu, son sözden ziyade ölümünden önce bıraktığı yazılı mesajdır.

14. George Washington — “Tükendi.”

George Washington 1799’da ciddi şekilde hastalandı.

Ölümünden önce doktorlarına ve yakınlarına durumunun kötüleştiğini söylediği aktarılır.

Son saatlerinde:

“It is well.”

(“Her şey yolunda.”)

dediği aktarılır.

Washington’ın son saatleri hakkında oldukça ayrıntılı tarihsel kayıtlar bulunuyor, fakat tek ve kesin bir “son cümle” konusunda kaynaklar aynı değildir.

15. Winston Churchill — “Bıktım.”

Churchill 1965’te 90 yaşında öldü.

Son döneminde yakınlarına:

“I’m so bored with it all.”

(“Bütün bunlardan çok sıkıldım.”)

dediği aktarılır.

Fakat bunun kesin olarak son cümlesi olduğunu söylemek mümkün değildir.

En ilginç tarafı

“Son söz” hikâyelerinin büyük bölümü ölümden çok sonra başkaları tarafından aktarılıyor.

Dolayısıyla bir insanın gerçekten son nefesinden önce ne söylediğini bilmek çoğu zaman mümkün değil.

Örneğin “Et tu, Brute?” bugün herkesin bildiği bir söz; fakat Caesar’ın gerçekten bunu söylediğine dair kesin tarihsel kanıt bulunmuyor.

Bu nedenle bu konuya en doğru şekilde şöyle bakmak gerekiyor:

“Bunlar kesinlikle insanların son sözleriydi” değil, “tarihsel kaynaklarda son söz olarak aktarılan cümleler.”