Hubris Sendromu kişinin kazandığı bir durum olmanın yanında daha çok çevresel etkenlerden, ailesinden, yaşadıklarından ve elde ettiği güçle beraber sonradan edindiği bir özellik olarak karşılaşılmaktadır.  Tanrısal ego olarak da bilinen bu hastalık güç zehirlenmesi ya da kibir sendromudur.

Bu rahatsızlığa sahip kişiler genellikler ellerinde güç olan insanlardır. İktidarını elindeki güç ile kendini övüp yüceltmek için kullanırlar. Kendi egosunun sarsılmaması için sözlerinde, kendilerinin kutsal bir görevle görevlendirildiğini düşünürler. Kendisini yüceltirken onun dışındakileri hor görürler. Kendisini ancak Tanrı’nın yargılayacağını düşünmekle birlikte onda da haklı çıkacağına dair sonsuz inançları vardır.

Hubris sendromu narsistik, histrionik ve antisosyal kişilik bozukluğu ile yakından ilişkilidir. Toplumun bu bireyleri yüceltmesi ve ilahi bir varlık yerine koymaları kişinin kendisini üstün görmesine sebep olmaktadır.

Hristiyanlıkta yedi ölümcül günah belirlenmiştir. Bu günahlar hubris, şehvet, açgözlülük, üşengeçlik, öfke, kıskançlık ve pisboğazlık olarak sıralanmıştır. Eğer kişi kibire kapılırsa diğer günahların da yolu açılmış olacaktır.

Hepimiz duygularımızla hayata başlar ve sürdürürüz. Hayatımızın hemen hemen her anında duygularımız ile düşünür ve konuşur bazen de aldığımız kararlarda duygularımızla hareket ederiz.  Duygularımız, insanı insan yapan en önemli olaydır belki de. Duygu kelimesini incelersek bir nesne, olay ya da kişiler tarafından insanın iç dünyasında uyandırdığı izlenim olarak tanımlanabilir. William James, Bernice Lazarus gibi başarılı psikologlar duygular konusunda birçok bakış açıları geliştirmiştir. Robert Plutchik tarafından ortaya çıkıp, geliştirilen duygu çarkıfeleği de tüm bu açıklamalara ünlü bir örnek olarak ortaya çıkmıştır.

Duyguların kategorize edilmesi, gruplara ayrılması ve bir bütün olarak değerlendirilmesinde Plutchik’ın Duygu Çarkıfeleği‘in payı vardır. Plutchik, duygularımızı 8 temel kategoriye ayırmıştır: sevinç, güven, korku, şaşkınlık, üzüntü, tiksinme, öfke ve beklenti. Daha sonra bu 8 temel duyguyu, 3’lü seviyelere ayırmıştır. Görseldeki çarkıfeleğin her bir yaprağında, her bir duygunun 3 ayrı seviyesini de görebilirsiniz.

Plutchik, Duygu Çarkıfeleği’nin yaprakların aralarında kalan duygular için arada kalınan iki yaprağın birleşiminde sınıflandırma yapmıştır. Plutchik İkililer adını verdiği birleşimlerinden bir örnek verecek olursak; sevinç ve güvenin arasında kalan ise sevgidir.

Plutchik, Duygu Çarkıfeleği’inde 1. Kategoride yer alanlara insani duygular, 2. Kategoride olanlara ise zıt duygular olarak tanımlama yapmıştır.

İnsani Duyguların Anlamı

İyimserlik : Beklenti + Sevinç

Umut : Beklenti + Güven

Kaygı : Beklenti + Korku

Aşk : Sevinç + Güven

Suçluluk : Sevinç + Korku

Haz : Sevinç + Sürpriz

Teslimiyet : Güven + Korku

Merak : Güven + Sürpriz

İçlilik : Güven + Üzüntü

Hayranlık : Korku + Sürpriz

Umutsuzluk : Korku + Üzüntü

Utanç : Korku + Tiksinme

Zıt Duyguların Anlamı

Onaylamama : Sürpriz + Üzüntü

İnanamama : Sürpriz + Tiksinme

Hiddet : Sürpriz + Öfke

Pişmanlık : Üzüntü + Tiksinme

Kıskançlık : Üzüntü + Beklenti

Küçümseme : Tiksinme + Öfke

Kinizm : Tiksinme + Beklenti

Marazilik : Tiksinme + Sevinç

Sinirlilik : Öfke + Beklenti

Kibirlilik : Öfke + Sevinç

Baskınlık : Öfke + Güven

Teori’de; duygular, tüm canlıların bütün evrimsel aşamalarında yer alır. Farklı türlerde ve birbirlerinden farklı olarak gelişirler. Duygular, evrimsel hayatta kalma iç güdüsüne hizmet ederler. 8 temel duygu Her birincil duygunun kutupsal olarak zıttı bulunmaktadır. Benzerlik derecelerine göre duygular değişebilir.

İnsanlar ben kaynaklı hareket ettiğinde başkası için kötüyü ortaya çıkarabiliyor. İyilik bir eylem içermez ama kötülük içerir. Çeşitli kötülükler vardır ve bunlar sürekli artmaktadır. Bu kadar güzelliğin içinde kötüyü nasıl buluyoruz, yapıyoruz? Kötü olmakla ilgili çeşitli yaklaşımlar mevcuttur.  Jane Austen, kötülüğün başkasını görememek olduğunu söyler. Görmeyince empati de yapılamaz. Başkasını anlamayan, onun sınırlarını işgal edebilir. Empati yapamamak aslında bencilliktir. Ben merkezinde pragmatist davranışlarıyla kötülüğe ulaşır. John Locke’a göre insan zihni boş bir levhadır (Tabula rasa). İnsan dünyaya boş bir zihinle gelir ve öğrenilmiş bilgilerle düşüncelerini oluşturur ve ona göre davranır. İyilik ve kötülüğü de sonradan öğrendiğimizi düşünüyorum. Duyularımızla algıladıklarımızı öğreniyoruz. Okuduğumuz kitaplar, izlediğimiz filmler, gözlemlerimiz, diğerlerinin davranışlarına karşı hissettiklerimiz, hayat koşullarımız, azınlıkta olmama iç güdüsü, dışlanma korkusu, güçlüye itaat, iyi veya kötü olmamızı belirliyor. Kendini geliştirmeye adamış, öğrenmeye aç kişilerin kötülükten biraz daha uzaklaştığını düşünsem de kötülüğün niteliğini bilmemekle beraber, iyiliği ne kadar fazla barındırıyor olursa olsun iyiliğin olduğu her yerde kötülüğün de olduğunu düşünüyorum. Shakespeare iyiliği bir algı olarak görür. Çevresel koşullar da algımızı oluşturur. Bunu Milgram deneyinde de görüyoruz. Milgram Deneyi, insanların erk sahibi bir kişi veya kurumun isteklerine, kendi vicdani değerleriyle çelişmesine rağmen itaat etmeye ne ölçüde istekli olduklarını ölçme amacını güden bir deneyler dizisinin genel adıdır. Deneyin kilit noktası, deneklerin şahsi vicdanlarıyla çelişen unsurların varlığına karşı otoriteye nasıl boyun eğdiklerini gösterebilmektir. Deney içerisinde üç kişi bulunmaktadır: denek, işbirlikçi ve araştırmacı. Araştırmacı, otoriteyi temsil etmektedir ve emirleri veren taraftır. Denek, öğretmeni temsil etmektedir ve otoriteden gelen emirleri uygulayan konumundadır. İşbirlikçi ise öğrenci rolündedir ve öğretmenden gelen uyarılara maruz kalan taraftır. Burada, “işbirlikçi” denmektedir, çünkü esasında öğrenci konumunda olacak kişi, deneyi düzenleyen araştırmacı tarafından önceden bilgilendirilmiştir ve rol yapacaktır, aslında gerçek elektrik akımı verilmesi söz konusu değildir. Ancak bunu denek bilmez. Denek işbirlikçiye soru sormaktadır ve her yanlış cevabında elektrik akımını arttırarak şok vermektedir. Milgram’ın ilk deney dizisinde öndeneklerin %65’inin (40 öndenekten 26’sının) deneydeki en yüksek gerilim olan 450 voltu, her ne kadar epey huzursuzluk hissetmiş olsalar da  uyguladıkları görüldü.  Kötülüğün her an içerisinde bulunabiliriz. Gerekli koşullar sağlandığında, itaat iç güdüsüyle koşullar yerine geldiğinde çoğu insan kötü olabiliyor. Burada da empati kavramı yine karşımıza çıkıyor. Eğer elektrik verilen kişinin yerine kendini koyabilseydi buna devam edebileceğini düşünmüyorum.

Çocukluk dönemimiz ileriki yaşlarda iyi ve kötü olmamızın belirleyici bir sürecidir. Öğrendiklerimiz bize küçük yaşta işlemeye başlıyor ve bizi şekillendiriyor. Çocukluktan itibaren değer görmek bizi güvenli alana taşıyor. Değersizlik, yetersizlik, şiddet ise daha acımasız bir kimliği ortaya çıkarıyor. Onaylanmak, sevilmek bizleri daha iyi yaparken, yalnızlık, dışlanmışlık kötülüğe teşvik ediyor. İyi bir dünyada yaşamak istiyorsak, iyi insanlar yetiştirmek adına bu dönemi önemsemeliyiz diye düşünüyorum.

İçerisinde bulunduğumuz pandemi sürecine baktığımızda ise, gelecek günlerin belirsizliği içinde insanların manevi değerlere daha çok yöneldiğini görüyoruz. İnsanlar aileleriyle daha fazla vakit geçiriyor, çocuklarıyla ilgileniyor, kitap okuyor, eğitim alıyor, eğitim veriyor. Kişisel gelişim adına birçok iyi davranışlara yönelmiş durumdalar. Birliğin arttığı ve çıkar olmaksızın insanların birbirlerini kolladığı bir dönemdeyiz. Manevi ilişkilerin önemini daha iyi anladığımız bir dönemdeyiz. Kötülüğe karşı iyilikle savaş verilen bir dönemdeyiz. Bu süreçteki edinilmiş alışkanlıklar ne kadar daha kalıcı hale gelirse iyiliğin gün yüzüne çıktığı bir dünya yaşam bulacaktır.

DİSOSİYATİF KİMLİK BOZUKLUĞU NEDİR?

Disosiyatif kimlik bozukluğu daha önceden çoklu kişilik bozukluğu olarak adlandırılmıştır. Bu bozukluğa sahip kişiler birden fazla kişiliğe bürünürler. Bunun farkında olabilirler ya da tamamen olmayabilirler. Bilinç, farkındalık, kimlik ya da algının parçalanması durumudur. Zihinsel işlevler sorunsuz şekilde işlevine devam eder. Daha fazla işlev bozulduğunda disosiyatif belirtiler ortaya çıkarak sorunlara sebep olabilir.

BELİRTİLERİ NELERDİR?

Çekirdek kişiliğin yanı sıra alter olarak adlandırılan başka kişilikleri geliştirirler. İkinci kişilik kişiyi etkisi altına alırsa amnezi(bellek yitimi) yaşanabilir.  Her alterin kişilik özellikleri, düşünceleri, ilişki biçimleri farklıdır. Farklı cinsiyete sahip olabilir, hatta ana kişilikten farklı alerjileri olabilir. Utangaç bir kişilik gerektiğinde diğer alteri kullanarak çok iddialı davranabilir. Tanıdığı insanlarla baştan tanışabilir hatta aldığı eşyaları hatırlamayıp birçok eşyayla karşılaşabilir.

NE SEBEP OLUR?  TANISI VE TEDAVİSİ NEDİR?

Travma öyküsü kişilik bozukluğu tanısında önemlidir. Bu kişilik bozukluğuna sahip kişilerin yüzde 90’ının travma geçmişinde cinsel istismara rastlanmıştır. Travma şiddetli duygusal veya fiziksel istismar içerir. Doğal afetler, kazalar da sebebiyet verebilir. Bölünme, bu travmalarda savunma mekanizması olarak ortaya çıkmaktadır. Gerçekleşen olaylardan uzaklaşmasının bir yoludur. Bir kişi, acı anıları gündelik düşünce süreçlerinden ayırarak sanki travma gerçekleşmemiş gibi görünmek için bölünmeyi kullanabilir.

Klinik görüşmelerle ve özel testlerle tanı uzmanlar tarafından konulmaktadır. Bu bozukluktan kurtulmak tam anlamıyla gerçekleşmese de belirtileri hafifletmek, bireyin ve çevresindekilerin de güvenliğini sağlamak ve farklı kişilikleri tek bir karaktere entegre etmek amacındadır. Tedavi kişinin yaşam becerilerini geliştirmek, bireysel ve toplumsal ilişkilerini düzeltmek amacındadır. Psikoterapi, bilişsel davranışçı terapi, göz hareketi duyarsızlaştırma ve yeniden işleme, diyalektik davranış terapisi, aile terapisi, yaratıcı terapiler, meditasyon ve gevşeme teknikleri, klinik hipnoz gibi yöntemler ve ilaçlarla tedavi sürdürülmektedir.

Şimdi de sizlere çoklu kişilik bozukluğu yaşayan bir kadının hikayesinden bahsedeceğim.

CHRIS SIZEMORE

 Chris Sizemore,1927’de ABD’de doğmuş.  edebiyat ve sinemaya da konu olmuş çoklu kişilik bozukluğu yaşayan bir kadın. 2 yaşındayken annesinin kendisini bıçakla yaralamasına tanık oluyor. Yine aynı dönemde babasının iş yerinde bir çalışanın makineye kapılıp parçalandığını görüyor. Bunlar da yetmezmiş gibi bebek kuzeni ölüyor. Tüm bunları 3 ay içinde yaşıyor. Bu felaketler de onun ileri ki yaşlarda yaşayacağı problemlerin belirleyicisi oluyor.

Gözlerini bile açamayacak derecede baş ağrısı çeken ve bayılan kadın uzmanlara başvuruyor. Daha sonra psikiyatrist olan Corbett Thigpen ve Hervey Cleckley tarafından incelenmeye başlayan Sizemore’un ilk başlarda fazla stresten muzdarip olduğu düşünülüyor. Psikiyatristler Sizemore’un başka kişilikleri olduğunu da fark ediyor. Normalde daha sakin, ağır başlı olan kadın dönem dönem daha konuşkan, hareketli oluyor. Bu alter kişiliği Eve Black olarak ilk kişiliğine de Eve White olarak literatüre geçiyor. 

Bu iki kişilik arasındaki ayrım öylesine fazla ki, kişiliğinin karanlık tarafı olan “Eve Black”, iki yaşındaki kızını boğmaya çalışıyor. Tabii “Eve Black” için o kız kendisine ait değil, “Eve White”ın kızı. İşte durum bu kadar vahim.

Eve White, kitap okuyup evde vakit geçirmeyi severken, Eve Black gece kulüplerinde vakit geçirmeyi seviyor. 

Bu durumun çözümü olarak psikiyatristler, bu iki kişiliğin birleşimi olan ve daha baskın olacak üçüncü bir karakteri, Jane’i ortaya çıkarmaya çalışıyorlar. Bu noktada olayın aslının ne olduğu da çoktan anlaşılmış oluyor pek tabii.

Dissosiyatif kişilik bozukluğu (eski adıyla çoklu kişilik bozukluğu) teşhisi konulan Sizemore’un çok sonradan söylediklerine göreyse bu kişilikleri, bu travmatik olaylardan sonra zihnindeki parçalanmalar sonucu oluşmamıştı. Bu alternatif kişilikleri, daha kendisi doğmadan önce zihninde bulunuyorlardı. Bu durumu “Onlar ben değiller, ama hepsi bir araya gelerek beni oluşturuyorlar. Hepsinin farklı doğruları, farklı özellikleri var.” diyerek açıklıyor.

Teşhisin konulması problemleri çözmüyor, çünkü yarattıkları kişilik ölüyor ve onlarla birlikte Eve Black, Eve White da ölüyor, yeni kişilikler ortaya çıkıyor. Bu yeni kişilikler de bir süre değişmeli olarak ortada gözüktükten sonra yavaş yavaş silinerek yerlerini yeni 3’lü gruba bırakıyorlar. Böyle böyle her seferinde 3’erli gruplar halinde yeni kişilikler ortaya çıkıyor. Sayılarının en az 20 olduğu düşünülen birbirinden oldukça farklı kişilikler ediniyor. “Mor Kadın” adlı kişiliğindeyken 46 yaşında olan Sizemore kendini 58 yaşında hisseden ve romatizma ağrıları çeken biri olarak davranırken, “Çilek Kız” adlı kişiliğinde kendini 21 yaşında hisseden, sadece çilek yiyen ve çıplak ayan gezen bir kişi haline geliyor. Kişilik geçişleri sırasında o kadar şiddetli ağrılar yaşıyor ve yüz ifadesinde değişmeler oluyor ki eşi Don, felç geçirdiğini düşünüyor. Günlük hayatı da darmaduman olan kadın, intihar denemesinde bulunuyor fakat başarısız oluyor. Bu süreçte sürekli terapist de değiştiriyor ve çözümü sonunda 8. terapistinde buluyor. Yeni terapisti tüm bu kişilikleri tek bir kişilik altında toplamaya çalışıyor ve 4 yılın sonunda bunu başarıyor. Ortaya çıkan ve dilsiz olan son kişiliği de yok olduktan sonra bu durum da tamamen ortadan kalkıyor. Sizemore, 2016 yılında kalp krizinden hayatını yitiriyor ve geriye de yazdığı kitap, adına yapılan filmler kalıyor..

• Hayatı hakkındaki film:  The Three Faces of Eve (Üç ruhlu kadın)
• Hayatı hakkındaki kitap:  The Three Faces of Eve (Türkçeye çevrilmedi)
• Konuyla alakalı film önerilerimiz: Parçalanmış / Split, Kimlik / Identity