Bir sabah uyandığınızı düşünün.
Cüzdanınızın hiçbir anlamı yok.
Banka hesabınızdaki rakamlar silinmiş.
Kredi kartları çalışmıyor.
Maaş diye bir kavram kalmamış.
Bir kahve almak için para vermiyorsunuz. Ev kiralamıyorsunuz. Markete girdiğinizde kasaya uğramıyorsunuz.
Çünkü dünyada para artık kullanılmıyor.
Peki gelecekte para tamamen ortadan kalkabilir mi? Yapay zekâ, robotlar ve otomasyon bir gün bizi gerçekten parasız bir dünyaya götürebilir mi?
Para Aslında Neden Var?
Parasız bir dünya düşünmeden önce paranın neden ortaya çıktığını anlamamız gerekiyor.
Para temel olarak alışverişi kolaylaştırıyor.
Bir çiftçinin buğdayı var.
Bir marangozun mobilyası var.
Bir doktor sağlık hizmeti sunuyor.
Bir yazılımcı yazılım geliştiriyor.
Takas sisteminde herkesin tam olarak karşı tarafın istediği şeye sahip olması gerekir.
Para ise araya girerek ortak bir değer ölçüsü oluşturuyor.
Bu yüzden para yalnızca kâğıt veya banka hesabındaki rakam değildir.
Aynı zamanda:
“Ben topluma şu kadar ekonomik değer sundum ve karşılığında başka ürünleri talep edebilirim.”
dememizi sağlayan bir sistemdir.
Dolayısıyla parayı kaldırmak istiyorsak onun yaptığı işi başka bir sistemin üstlenmesi gerekir.
Nakit Para Ortadan Kalkabilir mi?
Bu çok daha gerçekçi.
Gelecekte fiziksel banknotların ve madeni paraların kullanımı ciddi biçimde azalabilir.
Zaten bugün:
Kredi kartları,
temassız ödeme,
mobil bankacılık,
dijital cüzdanlar
sayesinde birçok insan günlerce nakit paraya dokunmadan yaşayabiliyor.
Gelecekte biyometrik ödeme sistemleri daha da gelişirse telefon veya kart taşımaya bile gerek kalmayabilir.
Yüzünüz.
Parmak iziniz.
Akıllı cihazınız.
belki ödeme yapmak için yeterli hale gelebilir.
Ama burada önemli bir ayrım var:
Nakit paranın ortadan kalkması, paranın ortadan kalkması değildir.
Kâğıt para gider.
Rakamlar kalır.
Yapay Zekâ ve Robotlar Her Şeyi Üretirse Paraya İhtiyacımız Kalır mı?
Parasız bir dünya fikrinin en ilginç tarafı burada başlıyor.
Gelecekte robotların ve yapay zekânın:
Gıda üretimi,
fabrikalar,
ulaşım,
enerji,
inşaat,
lojistik
gibi alanlarda insan emeğinin büyük bölümünü üstlendiğini düşünelim.
Üretim maliyetleri dramatik biçimde düşebilir.
Bazı ürünler son derece ucuz hale gelebilir.
Bu durumda insanların temel ihtiyaçlarının büyük kısmı çok düşük maliyetle karşılanabilir.
Belki:
Temel gıda,
ulaşım,
internet,
enerji,
eğitim
gibi bazı hizmetler para ödemeden veya çok düşük ücretlerle erişilebilir hale gelebilir.
Ama bu yine de paranın tamamen ortadan kalkacağı anlamına gelmez.
Çünkü başka bir problem var.
Her Şey Sınırsız Değil
Dünyadaki bazı şeylerin sayısını istediğimiz kadar artırabiliriz.
Dijital bir kitabın milyonlarca kopyası üretilebilir.
Bir yazılım milyarlarca kişiye dağıtılabilir.
Ama bazı kaynaklar sınırlıdır.
Örneğin:
Deniz manzaralı evler.
Şehir merkezindeki arsalar.
Nadir madenler.
Özel sanat eserleri.
Belirli konserlerin koltukları.
Lüks ürünler.
Herkes aynı anda İstanbul Boğazı manzaralı bir ev isterse robotlar bu problemi çözemeyebilir.
Boğazın kıyısını biraz uzatmaları gerekir ki şehir planlamacıları bundan pek memnun olmayacaktır.
Sınırlı kaynaklar var olduğu sürece “Bunu kim alacak?” sorusu da var olmaya devam eder.
Bugün bu sorunun önemli cevaplarından biri para.
Para Olmazsa Yerine Ne Gelebilir?
Asıl ilginç soru bu.
Para tamamen kaldırılırsa kaynakları dağıtmak için başka bir sistem gerekir.
Örneğin gelecekte:
Puan sistemi,
kaynak kotası,
dijital krediler,
zaman kredileri,
çekiliş sistemi,
ihtiyaca göre dağıtım
gibi modeller kullanılabilir.
Fakat burada küçük bir ironi ortaya çıkıyor.
İnsanlara mal ve hizmetlere erişim sağlayan dijital puanlar verirsek ve insanlar bu puanları harcayabiliyorsa…
Tebrikler.
Parayı kaldırıp yeniden para icat etmiş olabiliriz.
Sadece adını değiştirdik.
Herkes İstediği Her Şeyi Ücretsiz Alabilseydi Ne Olurdu?
Gerçek anlamda parasız bir dünya için en güçlü ihtimal kıtlığın büyük ölçüde ortadan kalkmasıdır.
Bir teknoloji düşünün.
İstediğiniz ürünü neredeyse sıfır maliyetle üretebiliyor.
Enerji son derece ucuz.
Robotlar çalışıyor.
Yapay zekâ üretimi yönetiyor.
Gıda bol.
Barınma sorunu çözülmüş.
Bu durumda temel ürünlerin ekonomik değeri ciddi biçimde düşebilir.
İnsanlar bazı şeyleri satın almak yerine doğrudan erişebilir.
Böyle bir toplumda para bugünkü önemini kaybedebilir.
Ama tamamen ortadan kalkması için insanların istediği şeylerin büyük bölümünün bol miktarda bulunması gerekir.
Bu ise bugünkü dünyadan oldukça uzak bir senaryo.
Parasız Dünya Daha Eşit Olur muydu?
Mutlaka değil.
Para ortadan kalksa bile insanlar arasında başka güç biçimleri ortaya çıkabilir.
Bilgi.
Statü.
Bağlantılar.
Teknolojiye erişim.
Arazi.
Siyasi güç.
Kaynaklara erişim.
Bunların tamamı yeni eşitsizlikler yaratabilir.
Yani parayı kaldırmak eşitsizliği otomatik olarak ortadan kaldırmaz.
İnsanlık para icat edilmeden önce de hiyerarşi kurmayı başarabiliyordu.
Bu konuda türümüz şaşırtıcı derecede yaratıcı.
Para Olmadan İnsanlar Çalışır mıydı?
Parasız bir dünyanın en büyük sorularından biri de bu.
Maaş yoksa neden çalışalım?
Bazı insanlar:
Merak,
statü,
başarı,
topluma katkı,
yaratıcılık,
kişisel tatmin
için çalışmaya devam edebilir.
Zaten bugün bile insanların yaptığı her şey para için yapılmıyor.
İnsanlar ücretsiz yazılım geliştiriyor.
Wikipedia’ya katkıda bulunuyor.
Sanat üretiyor.
Gönüllü çalışıyor.
Bilimsel problemlerle uğraşıyor.
Fakat kimsenin yapmak istemediği işler ne olacak?
Kanalizasyon bakımı?
Tehlikeli madencilik?
Ağır temizlik?
Gece vardiyaları?
Eğer robotlar bu işleri tamamen üstlenirse parasız toplum ihtimali güçlenebilir.
Üstlenmezlerse insanları bu işleri yapmaya ikna edecek bir ödül sistemi gerekecektir.
Ve ekonomik ödül sistemi dediğiniz anda para arka kapıdan tekrar içeri girmeye başlar.
Para Yok Olmayabilir, Tanınmayacak Kadar Değişebilir
Gelecekte para tamamen ortadan kalkabilir mi?
Teorik olarak düşünülebilir.
Özellikle yapay zekâ, robotik ve otomasyon üretimi son derece ucuz hale getirirse temel ihtiyaçların önemli bir bölümü para gerektirmeden karşılanabilir.
Ancak gerçek anlamda parasız bir toplum için yalnızca teknolojinin gelişmesi yeterli değil.
Kıtlık probleminin de büyük ölçüde çözülmesi gerekir.
Çünkü dünyada herkesin istediği kadar bulunmayan şeyler olduğu sürece şu soru var olmaya devam edecek:
“Bu kaynağı kim kullanacak?”
Belki gelecekte cüzdan taşımayacağız.
Banknot görmeyeceğiz.
Kasaya gitmeyeceğiz.
Maaş kavramı bile bugünkünden tamamen farklı olabilir.
Ama insanların sınırlı şeylere değer biçme ihtiyacı devam ettiği sürece paranın bir türü muhtemelen bizimle kalacak.
Belki de gelecekte para yok olmayacak.
Sadece o kadar değişecek ki bugün yaşayan insanlar ona para demeyecek.
Son Bir Soru
Para kazanmak zorunda olmasaydınız hayatınızın geri kalanını ne yaparak geçirirdiniz?