1. Kara Ölüm — Avrupa’yı Değiştiren Salgın (1347–1351)
Kara Ölüm, insanlık tarihinin en yıkıcı salgınlarından biriydi. 14. yüzyılın ortalarında Avrupa’ya ulaştığında toplumun neredeyse her alanını etkiledi.
Vebaya neden olan Yersinia pestis bakterisi, özellikle kemirgenler ve pirelerle ilişkilidir.
En korkutucu tarafı ise hastalığın çok hızlı ilerleyebilmesiydi.
Neden ilginç?
Salgın yalnızca milyonlarca insanın ölümüne neden olmadı; Avrupa’nın ekonomik ve sosyal düzenini de değiştirdi.
İşgücünün azalmasıyla köylülerin pazarlık gücü arttı, ücretler değişti ve feodal düzen üzerinde uzun vadeli baskılar oluştu.
2. 1918 İspanyol Gribi — Gençleri Bile Vuran Pandemi
1918’de başlayan influenza pandemisi, modern tarihin en büyük küresel sağlık felaketlerinden biriydi.
Tahminler değişmekle birlikte, dünya genelinde on milyonlarca insanın öldüğü düşünülüyor.
Bu salgını özellikle ilginç yapan noktalardan biri, ölüm oranlarının yalnızca çok yaşlılarda yoğunlaşmamasıydı.
Bazı genç yetişkinlerde de ağır hastalık görüldü.
Neden?
1918 influenza virüsünün neden bazı yaş gruplarında olağanüstü ağır sonuçlar doğurduğu konusunda hâlâ araştırmalar yapılıyor.
3. Londra’nın Büyük Vebası — Bir Şehir Nasıl Kapanır?
1665–1666 arasında Londra büyük bir veba salgını yaşadı.
Şehirde hastalık yayıldıkça evler karantinaya alındı.
Bir evde hastalık görüldüğünde kapısına işaret konulması gibi uygulamalar yapıldı.
İnsanlar hastalıktan kaçmak için şehirden ayrılmaya çalıştı.
İlginç tarafı
Bugün “karantina” kelimesini çok normal karşılıyoruz.
Ancak 17. yüzyılda insanların:
“Bu evden çıkamazsınız.”
şeklinde zorunlu olarak izole edilmesi toplum için oldukça ağır bir uygulamaydı.
4. Dans Salgını — İnsanlar Neden Kontrolsüzce Dans Etti?
Bu listedeki en sıra dışı olaylardan biri.
1518 yılında Strasbourg’da bir kadın sokakta kontrolsüz şekilde dans etmeye başladı.
Sonrasında başka insanlar da ona katıldı.
Günler ve haftalar boyunca devam eden bu olayda çok sayıda insanın dans ettiği tarihsel kaynaklarda anlatılıyor.
Bazıları yorgunluk ve sağlık sorunları yaşadı.
Ama gerçekten salgın mıydı?
Muhtemelen klasik anlamda bulaşıcı bir hastalık değildi.
Tarihçiler ve araştırmacılar arasında:
- toplumsal psikojenik hastalık,
- aşırı stres,
- açlık,
- kültürel etkiler
gibi açıklamalar tartışılıyor.
Yani burada “salgın” kelimesi biraz farklı anlamda kullanılıyor.
5.1950’lerin Kuru Hastalığı — İnsan Beynini Hedef Alan Gizem
Papua Yeni Gine’deki Fore halkı arasında görülen kuru, tıp tarihinin en sıra dışı hastalıklarından biridir.
Hastalık:
- titreme,
- koordinasyon kaybı,
- nörolojik bozukluklar
gibi belirtilere yol açıyordu.
Sonradan hastalığın prion adı verilen yanlış katlanmış proteinlerle ilişkili olduğu anlaşıldı.
En şaşırtıcı tarafı?
Hastalığın yayılmasında geleneksel cenaze ritüellerinin rol oynadığı ortaya çıktı.
Ritüelin sona ermesiyle hastalık da zaman içinde büyük ölçüde ortadan kalktı.
Bu olay, modern tıp tarihinde prion hastalıklarının anlaşılmasında çok önemli rol oynadı.
6.1957 Asya Gribi — Dünyanın Daha Hızlı Bağlandığı Dönemin Salgını
1957’de ortaya çıkan influenza pandemisi, 20. yüzyılın önemli küresel salgınlarından biriydi.
Bu dönemde:
- uçak seyahatleri,
- şehirleşme,
- uluslararası ulaşım
önceki yüzyıllara göre çok daha gelişmişti.
Dolayısıyla bir virüsün ülkeler arasında yayılması giderek kolaylaşıyordu.
İlginç nokta
Salgınlar artık yalnızca “bir şehirde başlayan hastalık” olmaktan çıkıyor, küresel ulaşım ağlarını kullanarak çok daha hızlı yayılabiliyordu.
7.1968 Hong Kong Gribi
1968’de başlayan H3N2 influenza pandemisi, milyonlarca insanın ölümüne yol açtı.
Bugün H3N2 adı özellikle dikkat çekici çünkü bu influenza soyunun bazı türevleri mevsimsel grip virüsleri arasında günümüzde de dolaşmaktadır.
Bu durum bize önemli bir gerçeği gösteriyor:
Bazı salgınlar tamamen ortadan kaybolmaz; insanlarla birlikte evrimleşerek yaşamaya devam edebilir.
8.HIV/AIDS — On Yıllar Süren Küresel Salgın
1980’lerden itibaren HIV/AIDS küresel ölçekte büyük bir sağlık krizine dönüştü.
Bu salgının diğerlerinden farklı bir özelliği vardı:
Hastalık yalnızca biyolojik bir kriz değildi.
Aynı zamanda:
- damgalama,
- ayrımcılık,
- yanlış bilgiler,
- toplumsal korku
ile mücadele edilmesini gerektirdi.
Bilimsel ilerlemeler sayesinde HIV artık birçok insan için uzun süre kontrol altında tutulabilen kronik bir enfeksiyon haline geldi.
9.Büyük Londra Sığır Vebası Değil — “Deli Dana” Krizi
1980’ler ve 1990’larda Birleşik Krallık’ta BSE (bovine spongiform encephalopathy) ciddi bir kriz yarattı.
“Deli dana hastalığı” olarak bilinen bu hastalık, bir prion hastalığıdır.
İnsanlara belirli koşullarda bulaşabilen varyantı variant Creutzfeldt-Jakob disease (vCJD) olarak bilinir.
Neden çok ilginç?
Burada klasik bir virüs veya bakteri yerine yanlış katlanmış bir protein hastalığın temelinde bulunuyor.
Bu, biyolojide uzun süre alışılmışın dışında kabul edilen bir mekanizmaydı.
10.SARS — Yeni Bir Koronavirüsün Ortaya Çıkışı
2002’nin sonlarında ortaya çıkan SARS, 2003 yılında uluslararası bir sağlık krizine dönüştü.
SARS-CoV virüsü özellikle sağlık çalışanları ve yakın temaslılar arasında ciddi hastalıklara yol açtı.
Neden önemli?
SARS, dünyanın yeni ortaya çıkan koronavirüslerin ne kadar hızlı uluslararası sağlık sorununa dönüşebileceğini görmesini sağladı.
Aynı zamanda:
- temas takibi,
- izolasyon,
- hastane enfeksiyon kontrolü
gibi yöntemlerin önemini gösterdi.
11.Ebola — Kanamalı Ateşin Korkutucu Yüzü
Ebola virüsü ilk kez 1976’da tanımlandı.
Ancak özellikle 2014–2016 Batı Afrika salgını, küresel ölçekte büyük dikkat çekti.
Hastalık ağır vakalarda:
- ateş,
- kusma,
- ishal,
- sıvı kaybı,
- kanama
gibi ciddi belirtilere yol açabiliyor.
İlginç tarafı
Ebola’nın yayılması, toplumların cenaze gelenekleri ve sağlık sistemi koşullarıyla yakından ilişkiliydi.
Özellikle cenazelerde yakın fiziksel temas bulaşma açısından önemliydi.
12. H1N1 Domuz Gribi — 2009’da Dünyayı Dolaşan Virüs
2009’da yeni bir H1N1 influenza virüsü ortaya çıktı.
Kısa sürede dünyanın birçok bölgesine yayıldı.
Bu salgın özellikle modern dünyada:
“Yeni bir influenza virüsü ortaya çıktığında küresel sistem ne kadar hızlı tepki verebilir?”
sorusunun gerçek bir testi oldu.
Aşı geliştirme ve dağıtım süreçleri de büyük önem kazandı.
13.COVID-19 — Dünyanın Aynı Anda Durduğu Salgın
2019’un sonlarında ortaya çıkan SARS-CoV-2, 2020’de küresel pandemiye dönüştü.
Bu salgını tarihte benzersiz yapan şeylerden biri, modern dünyanın neredeyse tamamını aynı anda etkilemesiydi.
Okullar kapandı.
Uçuşlar durdu.
Şehirler boşaldı.
İnsanlar uzaktan çalışmaya başladı.
Maskeler günlük hayatın parçası oldu.
Bilim dünyası ise çok kısa sürede:
- virüs genomunu,
- bulaş mekanizmalarını,
- aşı adaylarını
araştırmaya başladı.
Tarihsel önemi
COVID-19 yalnızca bir sağlık krizi değil, aynı zamanda:
ekonomi + teknoloji + eğitim + psikoloji + siyaset + günlük yaşam
üzerinde etkileri olan küresel bir dönüm noktası oldu.
14.19. Yüzyıl Kolera Salgınları — Temiz Suyun Değerini Gösteren Hastalık
Kolera salgınları özellikle 19. yüzyılda dünyanın birçok bölgesini etkiledi.
Fakat bu salgınların bilim tarihi açısından çok önemli bir sonucu oldu.
1854 Londra kolera salgınında doktor John Snow, vakaların Broad Street’teki belirli bir su pompası çevresinde yoğunlaştığını gösterdi.
Bu çalışma, hastalığın kirli suyla ilişkisini anlamada önemli bir dönüm noktası oldu.
Neden inanılmaz?
Bugün bize çok basit gelen:
“Temiz su → daha az hastalık”
fikrinin bilimsel olarak ortaya konulması için ciddi mücadele verilmesi gerekti.
Bu olay modern epidemiyolojinin gelişiminde önemli bir kilometre taşıdır.
15.En Gariplerinden Biri: Ensefalitis Lethargica
1916–1920’li yıllarda dünyanın çeşitli bölgelerinde ensefalitis lethargica adı verilen gizemli bir nörolojik hastalık görüldü.
Hastaların bazıları:
- aşırı uyku hali,
- hareketlerde yavaşlama,
- davranış değişiklikleri,
- bilinç değişiklikleri
yaşıyordu.
Hastalığın nedeni kesin olarak belirlenemedi.
Oliver Sacks’ın ünlü kitabı Awakenings, bu hastalıktan yıllar sonra ciddi hareket bozuklukları yaşayan bazı hastaların L-dopa tedavisine verdiği geçici yanıtları anlatarak olayı geniş kitlelere tanıttı.
En büyük gizem
Hastalığın neden büyük ölçekte ortaya çıkıp daha sonra büyük ölçüde ortadan kaybolduğu hâlâ tam olarak açıklanamıyor.