İnsan kendisini ne zaman kaybetmeye başlar?

İnsan, hayatında her şey yolunda görünürken bile kendisini eksik hissedebilir. Doğru kararlar verdiğini, çevresinin beklentilerini karşıladığını ve sorumluluklarını yerine getirdiğini düşünür; ancak içten içe kendisine uzaklaştığını fark eder. Peki, insan neden kendine yabancılaşır?

Kendine yabancılaşma, kişinin kendi duygularından, ihtiyaçlarından ve değerlerinden uzaklaşarak başkalarının beklentilerine göre yaşamaya başlamasıyla ilişkili olabilir. Bu durum her zaman belirgin bir olayın sonucunda ortaya çıkmaz. Bazen küçük tavizler, bastırılan duygular ve sürekli kabul görme çabası zamanla kişinin kendi isteklerini tanımasını zorlaştırır.

Kendini tanımak ve kimliğini oluşturmak yaşam boyu devam eden bir süreçtir. Ancak bu süreçte çevrenin beklentileriyle kendi ihtiyaçlarımız arasında denge kuramadığımızda, kim olduğumuzla kim olmamız gerektiğine inandığımız kişi arasında bir çatışma yaşayabiliriz.

Toplumsal beklentiler kimliğimizi nasıl şekillendirir?

İnsan, doğduğu andan itibaren ailesinin, çevresinin ve içinde yaşadığı toplumun değerleriyle karşılaşır. Nasıl davranması, neyi başarması ve nasıl görünmesi gerektiğine ilişkin mesajlar zamanla düşüncelerini etkileyebilir.

Başarılı olmak, güçlü görünmek, herkesi memnun etmek veya belirli bir yaşam standardına ulaşmak toplum tarafından değerli görülen hedefler olabilir. Ancak bu beklentiler kişinin kendi istekleriyle örtüşmediğinde içsel bir çatışma ortaya çıkabilir.

Örneğin yalnız kalmaya ihtiyaç duyan biri, çevresini hayal kırıklığına uğratmamak için sürekli insanlarla vakit geçirebilir. Kendi mesleki hayallerinden vazgeçen biri ise ailesinin beklentilerini karşılamasına rağmen mutsuz hissedebilir.

Buradaki temel sorun, başkalarını önemsemek değildir. Sorun, başkalarının beklentilerini kendi ihtiyaçlarımızın önüne sürekli koyarak zamanla kendi sesimizi duyamaz hâle gelmektir.

İnsan neden kendi duygularını bastırır?

Kendine yabancılaşmanın önemli nedenlerinden biri, kişinin bazı duygularını kabul etmekte zorlanmasıdır. Üzüntü, öfke, korku veya hayal kırıklığı kimi zaman zayıflık olarak algılanabilir. Bu nedenle insanlar hissettiklerini anlamaya çalışmak yerine onları görmezden gelmeyi tercih edebilir.

Özellikle çocukluk döneminde duyguları küçümsenen veya belirli davranışları nedeniyle eleştirilen kişiler, ilerleyen yıllarda kendi ihtiyaçlarını ifade etmekte zorlanabilir. Ancak bu deneyimler herkesi aynı şekilde etkilemez; kişinin yaşadıkları, ilişkileri ve baş etme biçimleri de önemlidir.

Duyguları sürekli bastırmak, kişinin ne istediğini ve neye ihtiyaç duyduğunu anlamasını güçleştirebilir. Bir süre sonra insan, gerçekten ne hissettiğini bilmek yerine hangi duyguyu göstermesinin daha kabul edilebilir olduğunu düşünmeye başlayabilir.

Oysa duyguları fark etmek, onları mutlaka davranışa dönüştürmek anlamına gelmez. Kişi hislerini tanıyabilir, neden ortaya çıktıklarını anlamaya çalışabilir ve buna göre daha bilinçli kararlar verebilir.

Başkalarını memnun etmek uğruna kendimizi kaybetmek

İnsanların kabul görmek ve sevilmek istemesi doğaldır. Ancak bu ihtiyaç, sürekli onay arama davranışına dönüştüğünde kişinin kendi sınırlarını koruması zorlaşabilir.

Her isteğe evet demek, çatışmadan kaçınmak ve başkalarının ihtiyaçlarını her zaman önceliklendirmek kısa vadede ilişkileri koruyor gibi görünebilir. Uzun vadede ise yorgunluk, kırgınlık ve kişinin kendi hayatı üzerindeki kontrolünü kaybettiği hissi ortaya çıkabilir.

Kendine yabancılaşmayı önlemek için kişinin kendi ihtiyaçlarını da ilişkilerinin bir parçası olarak görmesi önemlidir. Hayır diyebilmek, farklı düşüncelere sahip olmak ve herkesi memnun edemeyeceğini kabul etmek, sağlıklı sınırlar oluşturmanın temel adımlarıdır.

İnsan kendini yeniden nasıl tanıyabilir?

Kendine yabancılaşmayı fark etmek, kişinin kendisiyle yeniden bağ kurabilmesi için önemli bir başlangıçtır. Bu süreçte büyük kararlar almak zorunda olmak gerekmez. Küçük ve düzenli adımlar, kişinin kendi ihtiyaçlarını daha iyi anlamasına yardımcı olabilir.

• Duygularınızı gözlemleyin: Hangi durumlarda mutlu, huzursuz veya baskı altında hissettiğinizi fark edin.
• Kendi isteklerinizi sorgulayın: Bir hedefi gerçekten istediğiniz için mi, yoksa çevreniz beklediği için mi takip ettiğinizi düşünün.
• Sınırlarınızı belirleyin: Herkesi memnun etmenin sizin sorumluluğunuz olmadığını kabul edin.
• Kendinize zaman ayırın: İlgi alanlarınızı, değerlerinizi ve sizi iyi hissettiren etkinlikleri yeniden keşfedin.
• Kendinize karşı dürüst olun: Her zaman güçlü veya mutlu görünmek zorunda olmadığınızı hatırlayın.

Bu adımlar, kişinin kendisini bir anda tamamen tanımasını sağlamaz. Ancak öz farkındalığı artırarak daha bilinçli seçimler yapmasına yardımcı olabilir. Kendine yabancılaşma yoğun bir sıkıntıya dönüşüyorsa psikolojik destek almak da değerlendirilebilir.

Sonuç: Kendine dönmek, yeniden başlamaktır

İnsan neden kendine yabancılaşır sorusunun tek bir cevabı yoktur. Toplumsal beklentiler, onay ihtiyacı, bastırılan duygular ve kişisel deneyimler bu süreçte farklı roller oynayabilir.

Kendine yabancılaşmak, kişinin kendisini sonsuza kadar kaybettiği anlamına gelmez. Kendi duygularını fark etmek, değerlerini yeniden değerlendirmek ve başkalarının beklentileriyle kendi ihtiyaçları arasında denge kurmak, kendisiyle yeniden bağ kurmasına yardımcı olabilir.

Bazen insanın hayatını değiştirmek için her şeyi geride bırakması gerekmez. Yalnızca uzun zamandır kendisine sormadığı bir soruyu yeniden sorması yeterlidir: Ben gerçekten ne istiyorum?

Çünkü kendini tanımak, başkalarının seni nasıl gördüğünü öğrenmekten çok, bütün beklentilerin ötesinde kendinle kurduğun ilişkiyi anlamakla başlar.

Bir tasarımcının özgün bir koleksiyon hazırlaması, bir sanatçının daha önce görülmemiş bir eser ortaya koyması veya bir insanın sıradan bir probleme farklı bir çözüm bulması… Bütün bu süreçlerin merkezinde yaratıcılık bulunur. Ancak bazı insanların doğuştan yaratıcı olduğu, bazılarının ise bu yeteneğe sahip olmadığı düşüncesi hâlâ yaygındır.

Peki, yaratıcılık doğuştan gelen bir yetenek midir, yoksa zamanla geliştirilebilen bir beceri midir?

Yaratıcılık yalnızca sanatçılara veya tasarımcılara özgü değildir. Yeni fikirler üretmek, farklı bağlantılar kurmak ve problemlere alışılmışın dışında çözümler bulmak da yaratıcı düşünmenin parçalarıdır. Genetik özellikler ve kişisel farklılıklar yaratıcılığı etkileyebilse de deneyimler, merak, çalışma alışkanlıkları ve çevresel koşullar bu becerinin gelişiminde önemli rol oynar.

Yaratıcılık nedir ve nasıl ortaya çıkar?

Yaratıcılık, yeni ve anlamlı fikirler geliştirebilme kapasitesi olarak tanımlanabilir. Ancak özgün bir fikir üretmek tek başına yeterli değildir; ortaya çıkan düşüncenin bir amaca hizmet etmesi veya bir değer taşıması da önemlidir.

Yaratıcı süreç çoğu zaman gözlem yapmak, bilgi toplamak, farklı fikirleri bir araya getirmek ve denemeler gerçekleştirmekle başlar. Örneğin bir moda tasarımcısı doğadaki formlardan, mimariden veya toplumsal olaylardan ilham alarak özgün bir silüet geliştirebilir.

Bu süreç, yaratıcılığın yalnızca aniden ortaya çıkan bir ilham anından ibaret olmadığını gösterir. Çoğu zaman arka planda biriken bilgi, deneyim ve gözlemler yeni fikirlerin temelini oluşturur.

Yaratıcılık doğuştan mı gelir?

Bazı insanlar yeni fikirlere daha kolay yöneliyor veya çevrelerindeki ayrıntıları daha farklı biçimlerde algılıyor olabilir. Mizaç, bilişsel özellikler ve kişisel deneyimler, yaratıcı düşünme biçimlerini etkileyebilir.

Ancak bu durum yaratıcılığın yalnızca doğuştan gelen bir özellik olduğu anlamına gelmez. Bir insanın başlangıçta daha az yaratıcı görünmesi, yaratıcı düşünme becerisini geliştiremeyeceği anlamına da gelmez.

Merak etmek, farklı alanlardan beslenmek, alışılmış düşünce kalıplarını sorgulamak ve denemekten çekinmemek yaratıcı kapasitenin gelişmesine yardımcı olabilir. Dolayısıyla yaratıcılığı değişmez bir yetenek olarak görmek yerine, uygun koşullarda geliştirilebilen bir potansiyel olarak değerlendirmek daha anlamlıdır.

İlham beklemek mi, üretmek mi?

Yaratıcılıkla ilgili en yaygın düşüncelerden biri, iyi fikirlerin yalnızca ilham geldiğinde ortaya çıktığıdır. Oysa sürekli ilham beklemek, üretim sürecini zorlaştırabilir.

Yaratıcı insanlar da her zaman yeni fikirlerle dolu olmayabilir. Bazen ilk denemeleri başarısız olur, bazen ortaya çıkan sonuç beklentilerini karşılamaz. Önemli olan, bu durumları yaratıcılığın sona erdiği şeklinde yorumlamamaktır.

Düzenli üretim yapmak, farklı yöntemler denemek ve hatalardan öğrenmek yeni fikirlerin ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir. Örneğin bir grafik tasarımcı, ilk afiş tasarımını yeterince güçlü bulmadığında tipografiyi, renkleri veya kompozisyonu değiştirerek daha etkili bir sonuç elde edebilir.

İlham yaratıcı süreci başlatabilir; ancak üretim alışkanlığı bu sürecin devam etmesini sağlar.

Yaratıcılık nasıl geliştirilir?

Yaratıcılığı geliştirmek için kişinin kendisini sürekli yeni deneyimlere açık tutması önemlidir. Bunun için büyük değişiklikler yapmak gerekmez. Günlük hayatta uygulanabilecek küçük alışkanlıklar bile farklı düşünme biçimlerini destekleyebilir.

• Gözlem yapın: İnsanları, doğayı, mimariyi ve gündelik ayrıntıları inceleyin.
• Farklı alanlardan beslenin: Sanat, psikoloji, bilim ve kültür arasında bağlantılar kurun.
• Denemekten korkmayın: İlk fikrin kusursuz olmasını beklemeden üretmeye başlayın.
• Fikirlerinizi kaydedin: Aklınıza gelen düşünceleri not ederek daha sonra geliştirin.
• Kendinizi tek bir yöntemle sınırlamayın: Farklı malzemeler, teknikler ve çalışma biçimleri deneyin.

Yaratıcılık yalnızca doğru fikirleri bulmakla değil, başarısız denemelerden öğrenmekle de gelişir. Bu nedenle hata yapmayı üretim sürecinin doğal bir parçası olarak görmek önemlidir.

Mükemmeliyetçilik yaratıcılığı engeller mi?

Yaratıcı süreçte karşılaşılan önemli engellerden biri, ortaya çıkan her fikrin kusursuz olması gerektiğine inanmaktır. Kişi eleştirilmekten veya başarısız olmaktan korktuğunda yeni fikirler denemekten kaçınabilir.

Oysa yaratıcı düşünme, belirsizliğe ve denemeye belirli ölçüde alan açmayı gerektirir. İlk taslağın eksik olması, sonucun da başarısız olacağı anlamına gelmez. Fikirleri geliştirmek, eleştirel değerlendirme yapmak ve gerektiğinde değişikliklere gitmek üretimin doğal aşamalarıdır.

Bu nedenle mükemmeliyetçilik yerine gelişime odaklanmak, yaratıcılığı daha sürdürülebilir hâle getirebilir. Amaç her seferinde kusursuz bir sonuç elde etmek değil, her denemede yeni bir şey öğrenmektir.

Sonuç: Yaratıcılık, geliştirildikçe güçlenen bir potansiyeldir

Yaratıcılık, doğuştan gelen özelliklerden etkilenebilse de yalnızca genetik veya değişmez bir yetenek olarak açıklanamaz. Deneyimler, merak, bilgi birikimi ve düzenli üretim, yaratıcı düşünmenin gelişmesine katkıda bulunabilir.

Yeni fikirler ortaya çıkarmak için her zaman olağanüstü bir ilham anına ihtiyaç yoktur. Bazen sıradan bir ayrıntıyı farklı gözle görmek, bazen başarısız bir denemeyi yeniden ele almak veya iki ilgisiz fikir arasında bağlantı kurmak yeterlidir.

Yaratıcı olmak, yalnızca farklı düşünebilmek değil, farklı düşünme ihtimaline kendine izin vermektir. Çünkü yaratıcılık, keşfetmeye devam ettikçe gelişen bir süreçtir.

Bir şeyin henüz gerçekleşmemiş olması, hiçbir zaman gerçekleşmeyeceğinin kanıtı değildir.

Bir şeyin olmama ihtimali varsa, olma ihtimali de vardır.

İşte belki de umut ışığı tam olarak burada yanar.

Her şeyin kesinlikle güzel olacağına inanmakta değil.

Henüz hiçbir şeyin kesinleşmediğini hatırlamakta.

Umut Hayatımızın Neresinde Olmalı?

Umut, hayatımızın yalnızca zor zamanlarında hatırladığımız bir sığınak değil, attığımız her adımın temelinde bulunması gereken sessiz bir güç olmalı. Çünkü insan, sonucundan tamamen emin olduğu için değil, güzel bir sonucun mümkün olduğuna inandığı için yürümeye devam eder.

Yeni bir işe başlarken, bir hayalin peşinden giderken, severken, yeniden denerken, hatta her şey yolunda gitmediğinde bile attığımız her adımın altına küçük bir umut tohumu ekmek gerekir.

Çünkü “Olmazsa ne yaparım?” sorusu kadar “Ya olursa?” sorusu da gerçektir.

Umut, hayatın her zaman güzel olacağını düşünmek değildir. Bazen yolun karanlık olduğunu kabul edip yine de ileride bir umut ışığı bulunabileceğine inanmaktır.

Belki de bu yüzden umut hayatımızın sonunda bekleyen bir ödül değil, yol boyunca yanımızda taşıdığımız bir şey olmalı.

Her adımımızın temeline biraz umut ekmeliyiz. Çünkü nereye varacağımızı her zaman bilemeyiz ama umutla atılan her adım, yeni ihtimallere açılır.

Olmama İhtimali Kadar Olma İhtimali de Var

Bir şeyi çok istediğimizde zihnimiz garip çalışmaya başlayabilir.

Olumsuz ihtimalleri büyütürüz.

“Ya olmazsa?”

“Ya başaramazsam?”

“Ya beni kabul etmezlerse?”

“Ya düzelmezse?”

“Ya bütün çabam boşa giderse?”

Bunların hepsi ihtimaldir.

Fakat burada küçük bir mantık problemi var.

İhtimal, sonuç değildir.

“Ya olmazsa?” diye düşünüyorsanız şu soruyu da sormak gerekir:

“Peki ya olursa?”

Ya başarırsanız?

Ya beklediğiniz haber gelirse?

Ya henüz tanımadığınız biri birkaç yıl sonra hayatınızın en önemli insanlarından biri olursa?

Ya bugün yaşadığınız başarısızlık sizi daha doğru bir yola götürürse?

Ya vazgeçmeyi düşündüğünüz şey için yalnızca biraz daha zamana ihtiyacınız varsa?

İnsan zihni bazen kötü ihtimalleri gerçek, güzel ihtimalleri hayal gibi değerlendirir.

Oysa ikisi de henüz gerçekleşmemiştir.

Her İnsanın İçinde Yakılması Gereken Bir Umut Işığı Vardır

Umut ışığı bazen dışarıdan gelmez.

Kimse kapınızı çalıp:

“Merak etme, bundan sonra her şey düzelecek.”

demeyebilir.

Hatta bazı dönemlerde çevrenizde sizi cesaretlendirecek kimse bulunmayabilir.

İşte böyle zamanlarda insanın kendi içinde küçük bir ışık yakması gerekir.

Bu ışığın devasa olması gerekmez.

Bazen:

“Bugün devam edeceğim.”

demek yeterlidir.

Bazen umut büyük hayaller kurmak değildir.

Yataktan kalkmaktır.

Bir başvuru daha yapmaktır.

Bir telefon görüşmesi gerçekleştirmektir.

Bir kez daha denemektir.

Dün yapamadığınız şeyi bugün tekrar denemektir.ruhumuzun özüdür Umut ışığı bazen geleceği aydınlatan dev bir projektör değildir. Karanlık ve aydınlıkta ihtiyacımız olan yol göstericimizdir.

Umut dediğimiz şey ruhumuzun temel var olma amacı ve ihtiyacıdır.

Sonuçta var olduğumuz sürece umut edebiliriz ve ancak umut edebildiğimiz sürece var olabiliriz.

Bugünkü Hayatınız Geleceğinizin Kanıtı Değildir

İnsanların yaptığı en büyük hatalardan biri bugünkü koşullarını geleceğe taşımaktır.

Bugün yalnızsanız:

“Hep yalnız kalacağım.”

Bugün paranız azsa:

“Hayatım boyunca böyle yaşayacağım.”

Bugün başarısız olduysanız:

“Ben başarısız biriyim.”

Bugün işler kötü gidiyorsa:

“Hiçbir şey düzelmeyecek.”

Ama bunların hiçbiri mantıksal olarak zorunlu değildir.

Bugünkü durumunuz yalnızca şunu gösterir:

Bugün durum böyle.

Beş yıl önceki halinizi düşünün.

O zamanki problemlerinizin kaçı bugün hâlâ hayatınızın merkezinde?

O zaman tanımadığınız kaç insan bugün hayatınızda?

O zaman bilmediğiniz kaç şeyi bugün biliyorsunuz?

O zaman korktuğunuz kaç olay hiç gerçekleşmedi?

Ve hiç planlamadığınız kaç güzel şey yaşadınız?

Hayat sabit bir fotoğraf değildir.

Hareket eden bir hikâyedir.

Tek bir kötü sayfayı okuyup kitabın sonunu bildiğinizi düşünmeyin.

“Ya Olmazsa?” Yerine Bazen “Ya Olursa?” Diye Sorun

Bu küçük soru insanın bakış açısını ciddi biçimde değiştirebilir.

“Ya iş bulamazsam?”

yerine:

“Ya düşündüğümden daha güzel bir iş bulursam?”

“Ya bu proje başarısız olursa?”

yerine:

“Ya başarılı olursa?”

“Ya yeni bir başlangıç yapamazsam?”

yerine:

“Ya hayatımın en güzel dönemi henüz başlamadıysa?”

Buradaki amaç kendimizi kandırmak değildir.

Kötü ihtimali yok saymak da değildir.

Ama sürekli yalnızca kötü ihtimali düşünmek gerçekçilik değildir.

Karamsarlık da geleceği bilmez.

Bu ayrıntıyı unutuyoruz.

İnsan:

“Kesin kötü olacak.”

dediğinde bunu gerçekçilik zannedebilir.

Oysa gelecek hakkında olumlu kesinlik nasıl garanti değilse olumsuz kesinlik de garanti değildir.

Bilmiyoruz.

Ve bazen “bilmiyorum”, düşündüğümüzden çok daha umut verici bir cevaptır.

Bazen Bir Kapının Kapanması Hikâyenin Sonu Değildir

Hayatımızda gerçekleşmeyen şeyleri çoğu zaman yalnızca kayıp olarak görürüz.

Kabul edilmediğimiz okul.

Olmayan ilişki.

Alamadığımız iş.

Gerçekleşmeyen proje.

Kaçırdığımız fırsat.

O an için bunlar gerçekten üzücü olabilir.

Fakat hayatın garip tarafı şu:

Bir olayın bizim için ne anlama geldiğini her zaman gerçekleştiği anda anlayamayız.

Bazen yıllar sonra geriye dönüp:

“İyi ki olmamış.”

dediğimiz şeyler olur.

Çünkü o başarısızlık başka bir yere götürmüştür.

Başka bir insanla tanıştırmıştır.

Başka bir karar verdirmiştir.

Başka bir yetenek kazandırmıştır.

Bu, her kötü olayın gizlice iyi olduğu anlamına gelmez.

Bazı şeyler gerçekten kötüdür.

Bazı kayıpların güzel tarafını bulmak zorunda da değiliz.

Ama kötü bir olayın hayatımızdaki son olay olduğunu düşünmek zorunda değiliz.

Hikâye devam ediyor.

En Karanlık Anda Umut Işığı Neden Daha Değerlidir?

Bir odada bütün ışıklar açıkken küçük bir mum çok etkileyici görünmez.

Ama oda tamamen karanlık olduğunda küçücük bir ışık bile yeterlidir.

Umut da biraz böyledir.

Her şey yolundayken umut etmek kolaydır.

Asıl mesele hiçbir şey yolunda gitmiyorken:

“Belki değişebilir.”

diyebilmektir.

Bazen insanın ihtiyacı:

“Kesinlikle başaracaksın.”

cümlesi değildir.

Çünkü bunu kimse bilemez.

Daha gerçek bir cümle vardır:

“Henüz başarısız olduğuna karar vermek için çok erken.”

Belki sonuç istediğiniz gibi olmayacak.

Ama belki olacak.

Belki başka bir yol çıkacak.

Belki fikriniz değişecek.

Belki siz değişeceksiniz.

Belki bugün göremediğiniz bir seçenek ortaya çıkacak.

Bugün yoksa yarın neden var olmasın? Yarın var olabilir demenin ışığı bugünümüzü neden aydınlatmasın?

Umut bütün bunların farkında olmak ve mümkün olduğunu hatırlamaktır.

Küçük Umutlar Bazen Büyük Hayallerden Daha Güçlüdür

Umut denildiğinde büyük şeyler düşünüyoruz.

Hayaller.

Başarı.

Büyük değişimler.

Yeni hayatlar.

Oysa insanı hayatta ileri taşıyan umutlar bazen çok küçüktür.

Bir arkadaşla kahve içmek.

Bir sınavı geçmek.

Yeni bir kitap okumak.

Birini yeniden görmek.

İnsan zihninin gelecekte beklediği küçük güzel şeyler bile bugünü farklı hissettirebilir.

Bu yüzden her insanın geleceğinde beklediği bir şey olması değerlidir.

Devasa olmak zorunda değil.

Yeter ki ileride küçük bir ışık yansın. Yaktığınız bu ışık size en güçlü şekilde parlayarak dönecektir.

Başarısızlık Umudun Bittiği Anlamına Gelmez

Bir kez denediniz.

Olmadı.

İkinci kez denediniz.

Yine olmadı.

Burada insan zihni hızlı bir sonuca ulaşabilir:

“Demek ki yapamıyorum.”

Ama iki başarısızlık yalnızca iki başarısızlıktır.

Kimlik değildir.

Gelecek değildir.

Kader hiç değildir.

Başarısız olmakla başarısız biri olmak arasında büyük fark vardır.

İlki bir olaydır.

İkincisi insanın kendisine yapıştırdığı etikettir.

Umut ışığını korumak bazen kendimize yanlış etiketler yapıştırmamayı gerektirir.

“Olmadı” ile “olmayacak” aynı cümle değildir.

Aralarında küçücük görünen ama bütün geleceği içine alabilecek kadar büyük bir fark vardır.

Umut Bazen Yeniden Başlayabilme Cesaretidir

İnsanların en etkileyici özelliklerinden biri yeniden başlayabilmeleridir.

Yeni şehir.

Yeni iş.

Yeni ilişki.

Yeni arkadaşlık.

Yeni hedef.

Yeni alışkanlık.

Yeni hayat düzeni.

Bazen 20 yaşında.

Bazen 40.

Bazen 60.

İnsan kendi hikâyesinin yalnızca bir versiyonunu yaşamak zorunda değildir.

Geçmiş değişmez.

Ama geçmişin gelecekte ne anlama geleceği değişebilir.

Bir zamanlar başarısızlık olarak gördüğünüz şey ileride tecrübe olabilir.

Bir zamanlar kayıp olarak gördüğünüz dönem sizi başka bir hayata yönlendirmiş olabilir.

Bir zamanlar son sandığınız şey yeni bir başlangıcın birkaç sayfa öncesi olabilir.

Bu yüzden umut bazen:

“Her şeyi düzelteceğim.”

demek değildir.

Sadece:

“Buradan yeniden başlayabilirim.”

diyebilmektir.

Umutlu Olmak Gerçeklerden Kaçmak Değildir

Umutlu olmak bazen fazla romantikleştiriliyor.

Her sabah aynaya bakıp:

“Bugün mükemmel olacak!”

demek zorunda değilsiniz.

Belki olmayacak.

Bazı günler gerçekten kötü geçer.

Bazı hedefler gerçekleşmez.

Bazı insanlar geri dönmez.

Bazı kapılar gerçekten kapanır.

Umut bunları inkâr etmek değildir.

Umut, gerçekleri kabul ettikten sonra geleceğin hâlâ değişebileceğini bilmektir.

“Şu an iyi değilim ama hep böyle olmak zorunda değil.”

“Bunu kaybettim ama hayatımda başka güzel şeyler olabilir.”

“Bu sefer olmadı ama başka bir yol deneyebilirim.”

İşte umut ışığı tam burada daha gerçek hale gelir.

Çünkü artık bir masal değil.

Bir ihtimaldir.

Her İnsanın İçinde Bir Umut Işığı Yanmalı

Hayatta her şeyi kontrol edemeyiz.

İnsanların kararlarını kontrol edemeyiz.

Geçmişi değiştiremeyiz.

Her çabamızın sonucunu belirleyemeyiz.

Şansı kontrol edemeyiz.

Ama bir konuda söz sahibi olabiliriz:

Bundan sonra ne yapacağımız.

Umut ışığı tam da bunun sembolü olabilir.

Karanlığın hiç olmayacağını söylemez.

Karanlığın içinde bile yönümüzü bulabileceğimizi söyler.

Her şeyin güzel olacağını garanti etmez.

Güzel şeylerin hâlâ mümkün olduğunu hatırlatır.

Bazen o ışığı başka biri yakar.

Bir arkadaş.

Bir aile üyesi.

Bir öğretmen.

Bir yabancının söylediği tek bir cümle.

Bazen ise kibriti kendimiz çakmak zorunda kalırız.

Küçücük olabilir.

Titreyebilir.

Bazen neredeyse sönebilir.

Ama hâlâ yanıyorsa önünüzde görebileceğiniz bir sonraki adım vardır.

Ve bazen insanın ihtiyacı bütün yolu görmek değildir.

Sadece bir sonraki adımı görebilmektir.

Henüz Olmadı, “Hiç Olmayacak” Demek Değildir

Belki bugün beklediğiniz şey gerçekleşmedi.

Belki planınız bozuldu.

Belki bir kapı yüzünüze kapandı.

Belki ne yapacağınızı henüz bilmiyorsunuz.

Bunların hiçbirini küçümsemeye gerek yok.

Ama bir şeyi de unutmamak gerekiyor:

Bugün, geleceğin tamamı değildir.

Bir şeyin olmama ihtimali var.

Evet.

Ama olma ihtimali de var.

Başarısız olabilirsiniz.

Ama başarabilirsiniz de.

Bir kapı kapanabilir.

Başka bir kapı açılabilir.

Hayatınız hiç beklemediğiniz bir yöne gidebilir.

Umut etmek geleceği tahmin etmek değildir.

Geleceğin henüz kesinleşmediğini bilmektir.

Bu yüzden her insanın içinde küçük de olsa bir umut ışığı yanmalı.

Her şeyi aydınlatması gerekmiyor.

Bütün cevapları vermesi gerekmiyor.

Size yalnızca şunu hatırlatması yeterli:

Henüz bitmedi.

Ve hikâye devam ettiği sürece yeni bir şeyin olma ihtimali vardır.

Ya Olursa?

Uzun zamandır istediğiniz ama gerçekleşeceğine inanmakta zorlandığınız bir şeyi düşünün.

Şimdi kendinize tek bir soru sorun:

“Ya olmazsa?”

Muhtemelen bu soruyu zaten defalarca sordunuz.

Bu kez diğerini deneyin:

“Peki ya olursa?”

Belki cevabını bugün bilmiyorsunuz.

Zaten umudun güzel tarafı da biraz bu.

Kimse yalan söylemiyor.

Kimse hırsızlık yapmıyor.

Savaş yok.

İhanet yok.

Fakat bu düşünce deneyinin içinde oldukça ilginç bir felsefi soru saklı:

Eğer dünyada yalnızca iyi insanlar olsaydı, “iyilik” hâlâ iyi olarak kabul edilir miydi?

Çünkü iyiliği çoğu zaman kötülüğün karşıtı olarak tanımlıyoruz. Karanlık olmadan ışığı, acı olmadan mutluluğu, yalan olmadan dürüstlüğü anlamlandırabilir miydik?

Kötülük Olmadan İyilik Var Olabilir mi?

Sorunun merkezinde önemli bir karşıtlık bulunuyor.

Bazı kavramları zıtları üzerinden anlarız.

Sıcağı soğukla karşılaştırırız.

Hızlıyı yavaşla.

Zengini fakirle.

Cesareti korkuyla.

Peki iyiliği de kötülük sayesinde mi anlayabiliyoruz?

Eğer dünyadaki herkes her zaman yardımsever olsaydı, yardımsever olmak olağanüstü bir davranış olmaktan çıkabilirdi.

Bu durumda iyilik ortadan kalkmazdı ancak görünmez hale gelebilirdi.

Tıpkı sürekli soluduğumuz havayı çoğu zaman fark etmememiz gibi.

Herkes İyiyse İyi İnsan Diye Bir Şey Kalır mı?

İşte paradoks burada daha eğlenceli hale geliyor.

Bir özellik herkeste varsa, o özellik insanları birbirinden ayırmayı bırakır.

Dünyadaki herkes 2 metre boyunda olsaydı:

“Bu adam çok uzun.”

demek anlamsız hale gelirdi.

Herkes inanılmaz hızlı koşabilseydi hızlı olmak sıradanlaşırdı.

Aynı şekilde herkes iyi olsaydı:

“İyi insan.” ifadesi ayırt edici özelliğini kaybedebilirdi.

İnsanları “iyi” ve “kötü” diye ayırmak yerine belki:

“Daha sabırlı.”

“Daha cesur.”

gibi iyiliğin farklı derecelerinden söz etmeye başlardık.

Seçme Şansımız Yoksa İyilik Gerçekten İyilik midir?

Asıl felsefi problem burada başlıyor. Bir insanın hem iyi hem kötü davranma ihtimali olduğunu düşünün.

Önünde iki seçenek var. Birinci seçenek kendisine büyük avantaj sağlayacak ancak başka birine zarar verecek. İkinci seçenek ise kendi çıkarından vazgeçmesini gerektiriyor ancak başka bir insanı koruyacak.

Kişi ikinci seçeneği seçiyor.

Bu davranışı değerli bulmamızın nedenlerinden biri başka türlü davranabilecek olmasına rağmen iyiliği seçmesi olabilir.

Filozoflar Bu Dünyayı Görseydi Ne Derdi?

Dünyada yalnızca iyi insanların yaşadığı bir toplum hayal edelim.

Kimse çalmıyor, kimse yalan söylemiyor, kimse başkasına bilerek zarar vermiyor.

Kulağa şahane geliyor.

Ama filozofları aynı masaya oturtsaydık muhtemelen beş dakika içinde tartışma çıkardı.

Aristoteles’e Göre İyi İnsan Nasıl Olur?

Aristoteles’in yaklaşımı biraz farklıdır.

Onun ahlak anlayışında önemli kavramlardan biri erdemdir.

İyi bir yaşam yalnızca tek tek doğru davranışlar gerçekleştirmekten ibaret değildir.

Çünkü insanlar farklı koşullarda farklı erdemler gösterebilir.

Bir insan daha cesur olabilir. Başka biri daha cömert. Dolayısıyla kötülüğün ortadan kalkması erdemlerin de ortadan kalkması anlamına gelmeyebilir.

İyilik yalnızca “kötülük yapmamak” değildir.

Platon’a Göre İnsan Neden İyi Olmalı?

Platon’un eserlerinde iyilik, adalet ve erdem merkezi bir yere sahiptir.

Özellikle “Devlet” adlı eserinde ortaya koyduğu ünlü Gyges’in Yüzüğü hikâyesi bu tartışma için oldukça ilginçtir.

Hikâyede sahibini görünmez yapabilen bir yüzük düşünülür.

Kimse sizi göremiyor.

Yaptığınız hiçbir şey ortaya çıkmayacak.

Cezalandırılma ihtimaliniz yok.

Bu durumda hâlâ iyi davranır mıydınız?

Soru oldukça rahatsız edici çünkü iyiliğimizin ne kadarının gerçekten karakterimizden, ne kadarının yakalanma korkusundan kaynaklandığını sorgulatıyor.

Eğer yalnızca iyi insanlardan oluşan dünyadaki insanlar kimse onları görmediğinde bile iyi davranıyorsa iyilik hâlâ anlamlı olabilir.

Yani Platon’a:

“Dünyada kötülük kalmazsa iyilik de anlamını kaybeder mi?”

diye sorsaydık muhtemelen:

“Hayır.”

derdi.

Çünkü bir şeyin iyi olması için yanında mutlaka kötü bir alternatif bulunması gerekmez.

Platon masaya ilk puanı yazdı.

Ama diğer filozofların itirazları geliyor.

Acı Olmadan İyilik Anlamını Kaybeder mi?

Burada daha zor bir düşünce deneyine geçebiliriz.

Sadece kötü insanların değil, bütün acıların ortadan kalktığını düşünelim.

Hastalık yok.

Ölüm yok.

Yoksulluk yok.

Doğal afet yok.

Kimse üzülmüyor.

Böyle bir dünyada iyilik nasıl görünürdü?

Muhtemelen bugünkünden çok farklı.

Merhamet önemini kısmen kaybedebilirdi çünkü acı çeken kimse olmazdı.

Fedakârlık daha nadir hale gelebilirdi çünkü kimsenin ciddi bir şeye ihtiyacı olmazdı.

Bu bize ilginç bir fikir veriyor:

Bazı erdemlerin anlamı, karşılaştığımız zorluklarla bağlantılı olabilir.

Küçük Bir Felsefe Testi: Sen Ne Yapardın?

Bir tren kontrolden çıkmış durumda.

İleride rayların üzerinde beş kişi var.

Yanınızda bir makas kolu bulunuyor.

Kolu çekerseniz tren başka raya geçecek.

Ama o rayda da bir kişi var.

Hiçbir şey yapmazsanız beş kişi ölecek.

Kolu çekerseniz bir kişi ölecek.

Ne yaparsınız?

  Doğa filozofları, doğayı ve varlığın temelini mitolojik açıklamalarla birlikte akıl ve gözleme dayalı düşüncelerle açıklamaya çalışan ilk filozoflardır.

Doğa filozoflarının üzerinde durduğu en önemli kavramlardan biri ise arkhe kavramıdır. Arkhe, evrendeki bütün varlıkların kendisinden meydana geldiği düşünülen temel ilkeyi ifade eder.

Doğa Filozofları Nedir?

Doğa filozofları, doğayı ve evreni akla dayalı biçimde açıklamaya çalışan ilk filozoflara verilen genel isimdir.

Bu filozofların ortaya çıktığı dönemden önce doğadaki birçok olay mitolojik anlatılarla ve tanrılar aracılığıyla açıklanıyordu. Doğa filozofları ise evrenin oluşumunu yine doğanın içerisinde bulunan ilkeler üzerinden anlamaya çalıştı.

Bu değişim, felsefi düşüncenin gelişimi açısından son derece önemlidir.

Çünkü artık temel soru yalnızca “Bu olayın arkasında hangi tanrı vardır?” değildir. Bunun yerine:

• Evren nasıl oluşmuştur?
• Her şeyin temelinde ne vardır?
• Varlık değişir mi?
• Doğadaki çeşitliliğin kaynağı nedir?
• Evrenin bir düzeni var mıdır?

gibi sorular sorulmaya başlanmıştır.

Doğa filozoflarının önemli bir bölümü şu soruya cevap aramıştır:

“Her şeyin temelinde ne vardır?”

Doğa Filozofları Kimlerdir?

Başlıca doğa filozofları ve görüşleri şunlardır:

1. Thales ve Arkhe Olarak Su

Thales, Antik Yunan felsefesinin ve doğa felsefesi geleneğinin öncü isimlerinden biridir. Thales’e göre arkhe sudur. Başka bir ifadeyle bütün varlıkların temelinde su bulunmaktadır.

Thales Neyi Savunur?

Kısaca:

Thales → Arkhe = Su

2. Anaksimandros ve Apeiron

Anaksimandros, Thales gibi Milet Okulu içerisinde değerlendirilen önemli doğa filozoflarından biridir.

Ancak Anaksimandros, evrenin temelinin su gibi belirli ve sınırlı bir madde olamayacağını düşünmüştür.

Ona göre arkhe apeirondur.

Apeiron Nedir?

Apeiron, sınırı olmayan, hava, belirlenmemiş veya sınırsız olan anlamında kullanılan bir kavramdır.

Anaksimandros’a göre evrende var olan her şeyin birbirinin zıttı sayesinde var olduğunu savunur.

Bu nedenle:

Anaksimandros → Arkhe = Apeiron

şeklinde özetlenebilir.

Anaksimandros’un yaklaşımı, ateş-su, beyaz-siyah, sıcak-soğuk karşıtları şeklindedir.

3. Anaksimenes ve Arkhe Olarak Hava

Anaksimenes’e göre evrenin temel maddesi yani arkhe havadır.

Havanın yoğunlaşması ve seyrekleşmesi sonucunda farklı varlıkların meydana geldiğini düşünmüştür.

Kısaca:

Anaksimenes → Arkhe = Hava

4. Herakleitos ve Değişim Felsefesi

Herakleitos, doğa filozofları arasında özellikle değişim ve oluş düşüncesiyle öne çıkar.

Herakleitos’a göre evren sürekli bir değişim içerisindedir. Varlık için oluş ve değişim gerçekliğin temel özelliklerindendir.

Bu genellikle nehir örneğiyle açıklanır. Bir nehre yeniden girdiğimizde hem akan su hem de içinde bulunduğumuz koşullar değişmiştir.

Kısaca:

Herakleitos → Değişim, oluş, ateş ve logos [ilke]

5. Parmenides ve Değişmeyen Varlık

Parmenides’e göre gerçek varlık değişmez, bölünmez ve süreklidir.

Bu nedenle Parmenides’in düşüncesi:

“Varlık vardır, yokluk yoktur.” Bu cümlede yokluktan bahsederken yokluk denen durmun var olmadığını anlatır.

6. Empedokles ve Dört Unsur

Empedokles’e göre varlığın temelinde dört unsur bulunur:

Toprak, su, hava ve ateş.

Kısaca:

Empedokles → Toprak + Su + Hava + Ateş

Doğa Filozofları Kısa Özet

Thales → Su

Anaksimandros → Apeiron

Anaksimenes → Hava

Herakleitos → Ateş ve değişim

Parmenides → Değişmeyen varlık

Empedokles → Dört unsur

Anaksagoras → Tohumlar ve Nous

Demokritos → Atomlar

Bu yazıda, kitap okumaya yeni başlayanlar için hem yol gösterici bilgiler hem de ilk okuma deneyimini keyifli hale getirecek 10 kitap önerisi bulacaksınız.

Küçük Prens – Yazar: Antoine de Saint-Exupéry

Hikâye, farklı gezegenleri dolaşan Küçük Prens’in bir pilotla karşılaşmasıyla başlar. Kitap boyunca dostluk, sevgi, sorumluluk ve hayatın gerçek anlamı sade bir anlatımla aktarılır. Masalsı bir dili olmasına rağmen her yaştan okuyucuya hitap eden derin mesajlar içerir. Kısa bölümleri sayesinde kitap okumaya yeni başlayanlar için oldukça uygundur.

Simyacı – Yazar: Paulo Coelho

Roman, Endülüslü bir çobanın gördüğü bir rüyanın peşinden gitmesiyle başlayan yolculuğunu konu alır. Kahramanımız bu süreçte hayallerinin değerini, korkularıyla yüzleşmeyi ve kendi kaderini bulmayı öğrenir. Akıcı dili ve sade anlatımıyla okuyucuyu yormadan ilham veren bir hikâye sunar.

Hayvan Çiftliği – Yazar: George Orwell

Bir çiftlikte hayvanların insanlara karşı ayaklanmasıyla başlayan hikâye, zamanla yeni bir yönetim düzeninin doğuşunu anlatır. Başlangıçta eşitlik vaadiyle kurulan sistem, giderek baskıcı bir rejime dönüşür. Sade dili sayesinde kolay okunur; ancak anlattığı olaylar derin anlamlar taşır.

Şeker Portakalı – Yazar: José Mauro de Vasconcelos

Kitap, yoksul bir ailenin çocuğu olan Zezé’nin hayal gücüyle ayakta kalmaya çalıştığı dünyasını anlatır. Küçük yaşta yaşadığı acılar, dostluklar ve hayaller okuyucuyu duygusal bir yolculuğa çıkarır. Akıcı anlatımı ve sıcak diliyle özellikle yeni başlayan okuyucular için etkileyici bir ilk deneyim sunar.

Martı – Yazar: Richard Bach

Jonathan Livingston adlı bir martının sıradan yaşamı reddedip daha özgür bir hayat arayışını konu alır. Diğerlerinden farklı olmanın bedelini ve hayallerin peşinden gitmenin önemini anlatır. Kısa ama anlam yüklü bölümleriyle hızlı okunabilen, düşündürücü bir kitaptır.

Bülbülü Öldürmek – Yazar: Harper Lee

Hikâye, küçük bir kasabada yaşanan adaletsizlikleri bir çocuğun gözünden aktarır. Irkçılık, vicdan ve adalet kavramları sade ama etkileyici bir dille işlenir. Uzun bir roman olmasına rağmen sürükleyici anlatımı sayesinde okuru içine çeker.

İnsan Ne İle Yaşar? – Yazar: Lev Tolstoy

Tolstoy’un kısa hikâyelerinden oluşan bu eser, insanın hayatta gerçekten neye ihtiyaç duyduğunu sorgular. Sevgi, merhamet ve paylaşma gibi değerler ön plandadır. Kısa bölümlerden oluşması sayesinde okuma alışkanlığı kazanmak isteyenler için idealdir.

Kafes – Yazar: Josh Malerman

Hikâye karanlık bir gelecekte geçmektedir. Gözle görülmeyen yaratıklar insanlarla göz temasına girdiklerinde insanlar ya kör olmakta ya da hayatlarını kaybetmektedir. Bu yüzden hayatta kalan az sayıdaki insan, evlerini tamamen kapatarak dış dünyayla bağlantıyı kesmek zorunda kalır. Kitap, bir anne ve iki çocuğunun güvenli bir yere ulaşmak için çıktıkları zorlu yolculuğu sade ve gerilim dolu bir anlatımla aktarır.

Trendeki Kız – Yazar: Paula Hawkins

Roman, her gün aynı trene binen bir kadının, pencereden izlediği hayatların bir gün bir cinayetle kesişmesini konu alır. Olaylar iki farklı karakterin ağzından anlatılarak ilerler. Bu anlatım tarzı, okuyucuyu sürekli merakta bırakır ve hikâyeyi daha sürükleyici hale getirir.

Süleyman’ın Anahtarı – Yazar: José Rodrigues dos Santos

Tarih, din ve gizem temalarını bir araya getiren bu romanda, eski sırların peşine düşen bir profesörün hikâyesi anlatılır. Bilimsel gerçeklerle kurgunun iç içe geçtiği eser, okuyucuyu hem düşündüren hem de temposunu hiç düşürmeyen bir macera sunar.

Friedrich Nietzsche, 19. yüzyılda nihilizmi öne çıkaran önemli bir filozoftur. Ona göre, insanlar artık geleneksel dini değerlere olan inançlarını kaybetmiştir ve bu, nihilizmin temelinde yer alan değerlerin sorgulanmasına neden açar. Nietzsche, insanların yaşadığı her şeyi olduğu gibi kabul etmeleri gerektiğini ve kaderlerini sevmeleri gerektiğini savunur.

Nihilizm, metafizik ve epistemik olmak üzere iki ana kategoriye ayrılır. Metafizik nihilizm, varlık ve gerçekliğin aslında var olmadığına veya anlamsız olduğuna inanır. Epistemik nihilizm ise, bilgi ve bilginin güvenilirliği hakkında şüpheye düşer ve bilginin nesnel olduğuna inanmaz.

Nihilizm, hayatın anlamı ve değeri konusunda büyük bir sorgulamayı beraberinde getirir. İnsanlar, hayatın anlamsızlığı karşısında farklı tepkiler verirler. Ve genel olarak insanlar da bu düşünceden umutsuzluğa kapılır.

Nihilizm, insanın varoluşsal soruları ve değerlerini sorgulayan önemli bir felsefi düşünce sistemidir. Her ne kadar nihilizm, hayatın anlamı ve değeri konusunda belirsizliklere yol açsa da, felsefi düşünce dünyasında önemli bir yer tutar.

Hepimiz duygularımızla hayata başlar ve sürdürürüz. Hayatımızın hemen hemen her anında duygularımız ile düşünür ve konuşur bazen de aldığımız kararlarda duygularımızla hareket ederiz.  Duygularımız, insanı insan yapan en önemli olaydır belki de. Duygu kelimesini incelersek bir nesne, olay ya da kişiler tarafından insanın iç dünyasında uyandırdığı izlenim olarak tanımlanabilir. William James, Bernice Lazarus gibi başarılı psikologlar duygular konusunda birçok bakış açıları geliştirmiştir. Robert Plutchik tarafından ortaya çıkıp, geliştirilen duygu çarkıfeleği de tüm bu açıklamalara ünlü bir örnek olarak ortaya çıkmıştır.

Duyguların kategorize edilmesi, gruplara ayrılması ve bir bütün olarak değerlendirilmesinde Plutchik’ın Duygu Çarkıfeleği‘in payı vardır. Plutchik, duygularımızı 8 temel kategoriye ayırmıştır: sevinç, güven, korku, şaşkınlık, üzüntü, tiksinme, öfke ve beklenti. Daha sonra bu 8 temel duyguyu, 3’lü seviyelere ayırmıştır. Görseldeki çarkıfeleğin her bir yaprağında, her bir duygunun 3 ayrı seviyesini de görebilirsiniz.

Plutchik, Duygu Çarkıfeleği’nin yaprakların aralarında kalan duygular için arada kalınan iki yaprağın birleşiminde sınıflandırma yapmıştır. Plutchik İkililer adını verdiği birleşimlerinden bir örnek verecek olursak; sevinç ve güvenin arasında kalan ise sevgidir.

Plutchik, Duygu Çarkıfeleği’inde 1. Kategoride yer alanlara insani duygular, 2. Kategoride olanlara ise zıt duygular olarak tanımlama yapmıştır.

İnsani Duyguların Anlamı

İyimserlik : Beklenti + Sevinç

Umut : Beklenti + Güven

Kaygı : Beklenti + Korku

Aşk : Sevinç + Güven

Suçluluk : Sevinç + Korku

Haz : Sevinç + Sürpriz

Teslimiyet : Güven + Korku

Merak : Güven + Sürpriz

İçlilik : Güven + Üzüntü

Hayranlık : Korku + Sürpriz

Umutsuzluk : Korku + Üzüntü

Utanç : Korku + Tiksinme

Zıt Duyguların Anlamı

Onaylamama : Sürpriz + Üzüntü

İnanamama : Sürpriz + Tiksinme

Hiddet : Sürpriz + Öfke

Pişmanlık : Üzüntü + Tiksinme

Kıskançlık : Üzüntü + Beklenti

Küçümseme : Tiksinme + Öfke

Kinizm : Tiksinme + Beklenti

Marazilik : Tiksinme + Sevinç

Sinirlilik : Öfke + Beklenti

Kibirlilik : Öfke + Sevinç

Baskınlık : Öfke + Güven

Teori’de; duygular, tüm canlıların bütün evrimsel aşamalarında yer alır. Farklı türlerde ve birbirlerinden farklı olarak gelişirler. Duygular, evrimsel hayatta kalma iç güdüsüne hizmet ederler. 8 temel duygu Her birincil duygunun kutupsal olarak zıttı bulunmaktadır. Benzerlik derecelerine göre duygular değişebilir.

İnsanlar ben kaynaklı hareket ettiğinde başkası için kötüyü ortaya çıkarabiliyor. İyilik bir eylem içermez ama kötülük içerir. Çeşitli kötülükler vardır ve bunlar sürekli artmaktadır. Bu kadar güzelliğin içinde kötüyü nasıl buluyoruz, yapıyoruz? Kötü olmakla ilgili çeşitli yaklaşımlar mevcuttur.  Jane Austen, kötülüğün başkasını görememek olduğunu söyler. Görmeyince empati de yapılamaz. Başkasını anlamayan, onun sınırlarını işgal edebilir. Empati yapamamak aslında bencilliktir. Ben merkezinde pragmatist davranışlarıyla kötülüğe ulaşır. John Locke’a göre insan zihni boş bir levhadır (Tabula rasa). İnsan dünyaya boş bir zihinle gelir ve öğrenilmiş bilgilerle düşüncelerini oluşturur ve ona göre davranır. İyilik ve kötülüğü de sonradan öğrendiğimizi düşünüyorum. Duyularımızla algıladıklarımızı öğreniyoruz. Okuduğumuz kitaplar, izlediğimiz filmler, gözlemlerimiz, diğerlerinin davranışlarına karşı hissettiklerimiz, hayat koşullarımız, azınlıkta olmama iç güdüsü, dışlanma korkusu, güçlüye itaat, iyi veya kötü olmamızı belirliyor. Kendini geliştirmeye adamış, öğrenmeye aç kişilerin kötülükten biraz daha uzaklaştığını düşünsem de kötülüğün niteliğini bilmemekle beraber, iyiliği ne kadar fazla barındırıyor olursa olsun iyiliğin olduğu her yerde kötülüğün de olduğunu düşünüyorum. Shakespeare iyiliği bir algı olarak görür. Çevresel koşullar da algımızı oluşturur. Bunu Milgram deneyinde de görüyoruz. Milgram Deneyi, insanların erk sahibi bir kişi veya kurumun isteklerine, kendi vicdani değerleriyle çelişmesine rağmen itaat etmeye ne ölçüde istekli olduklarını ölçme amacını güden bir deneyler dizisinin genel adıdır. Deneyin kilit noktası, deneklerin şahsi vicdanlarıyla çelişen unsurların varlığına karşı otoriteye nasıl boyun eğdiklerini gösterebilmektir. Deney içerisinde üç kişi bulunmaktadır: denek, işbirlikçi ve araştırmacı. Araştırmacı, otoriteyi temsil etmektedir ve emirleri veren taraftır. Denek, öğretmeni temsil etmektedir ve otoriteden gelen emirleri uygulayan konumundadır. İşbirlikçi ise öğrenci rolündedir ve öğretmenden gelen uyarılara maruz kalan taraftır. Burada, “işbirlikçi” denmektedir, çünkü esasında öğrenci konumunda olacak kişi, deneyi düzenleyen araştırmacı tarafından önceden bilgilendirilmiştir ve rol yapacaktır, aslında gerçek elektrik akımı verilmesi söz konusu değildir. Ancak bunu denek bilmez. Denek işbirlikçiye soru sormaktadır ve her yanlış cevabında elektrik akımını arttırarak şok vermektedir. Milgram’ın ilk deney dizisinde öndeneklerin %65’inin (40 öndenekten 26’sının) deneydeki en yüksek gerilim olan 450 voltu, her ne kadar epey huzursuzluk hissetmiş olsalar da  uyguladıkları görüldü.  Kötülüğün her an içerisinde bulunabiliriz. Gerekli koşullar sağlandığında, itaat iç güdüsüyle koşullar yerine geldiğinde çoğu insan kötü olabiliyor. Burada da empati kavramı yine karşımıza çıkıyor. Eğer elektrik verilen kişinin yerine kendini koyabilseydi buna devam edebileceğini düşünmüyorum.

Çocukluk dönemimiz ileriki yaşlarda iyi ve kötü olmamızın belirleyici bir sürecidir. Öğrendiklerimiz bize küçük yaşta işlemeye başlıyor ve bizi şekillendiriyor. Çocukluktan itibaren değer görmek bizi güvenli alana taşıyor. Değersizlik, yetersizlik, şiddet ise daha acımasız bir kimliği ortaya çıkarıyor. Onaylanmak, sevilmek bizleri daha iyi yaparken, yalnızlık, dışlanmışlık kötülüğe teşvik ediyor. İyi bir dünyada yaşamak istiyorsak, iyi insanlar yetiştirmek adına bu dönemi önemsemeliyiz diye düşünüyorum.

İçerisinde bulunduğumuz pandemi sürecine baktığımızda ise, gelecek günlerin belirsizliği içinde insanların manevi değerlere daha çok yöneldiğini görüyoruz. İnsanlar aileleriyle daha fazla vakit geçiriyor, çocuklarıyla ilgileniyor, kitap okuyor, eğitim alıyor, eğitim veriyor. Kişisel gelişim adına birçok iyi davranışlara yönelmiş durumdalar. Birliğin arttığı ve çıkar olmaksızın insanların birbirlerini kolladığı bir dönemdeyiz. Manevi ilişkilerin önemini daha iyi anladığımız bir dönemdeyiz. Kötülüğe karşı iyilikle savaş verilen bir dönemdeyiz. Bu süreçteki edinilmiş alışkanlıklar ne kadar daha kalıcı hale gelirse iyiliğin gün yüzüne çıktığı bir dünya yaşam bulacaktır.