Geçmişte Normal Kabul Edilen Ama Bugün İnanılmaz Gelen Tedavi Yöntemleri
Bugün bir doktora gidip baş ağrısı için kafatasınıza delik açılmasını, halsizlik için kanınızın akıtılmasını ya da öksürük için size radyoaktif bir ürün önerilmesini beklemezsiniz.
En azından umalım ki beklemiyorsunuz.
Peki geçmişte normal kabul edilen tedavi yöntemleri nelerdi?
İşte bugün okuyunca inanması güç gelen, tıp tarihinin en sıra dışı tedavi yöntemleri.
1. Kan Alma: Hastalığı Vücuttan Kanla Birlikte Çıkarmak
Yüzyıllar boyunca en yaygın tedavi yöntemlerinden biri kan alma, yani hastadan belirli miktarda kan çıkarılmasıydı.
Bu uygulama özellikle Antik Yunan’dan Avrupa’nın erken modern dönemlerine kadar uzanan humoral tıp anlayışıyla ilişkilendiriliyordu.
Dönemin yaygın görüşüne göre insan vücudunda kan, balgam, sarı safra ve kara safra olmak üzere dört temel sıvı bulunuyordu. Hastalıkların bu sıvılar arasındaki dengesizlikten kaynaklandığı düşünülüyordu.
Bu nedenle ateş, baş ağrısı, yüksek tansiyon benzeri belirtiler ve hatta bazı enfeksiyonlarda hastadan kan alınabiliyordu.
Sorun açıktı:
Zaten hasta ve güçsüz olan insanların kan kaybetmesi durumlarını daha da kötüleştirebiliyordu.
Bugün kan alma yalnızca belirli tıbbi durumlarda, çok kontrollü ve bilimsel gerekçelerle uygulanıyor. Ancak geçmişte kullanım alanı neredeyse hayal gücü kadar genişti.
2. Cıva Tedavisi: Zehirle Hastalık Tedavi Etmek
Cıva, yüzyıllar boyunca çeşitli hastalıkların tedavisinde kullanıldı.
Özellikle frengi tedavisinde cıva içeren merhemler, haplar ve buhar uygulamaları yaygınlaştı.
Bir dönem tedavi anlayışı kabaca şu mantığa dayanıyordu:
Hastayı yeterince terletir ve salya salgılatırsanız hastalık vücuttan çıkabilir.
Fakat cıva oldukça toksik bir elementtir.
Uzun süreli veya yüksek düzeyde maruziyet; sinir sistemi, böbrekler ve diğer organlarda ciddi hasara yol açabilir.
Bu nedenle hastalar bazen hastalığın kendisi kadar uygulanan tedaviden de zarar görüyordu.
Antibiyotiklerin geliştirilmesiyle birlikte frengi gibi bakteriyel hastalıkların tedavisi tamamen değişti ve cıva temelli yöntemler terk edildi.
3. Arsenik İçeren İlaçlar
Bugün “arsenik” kelimesini duyduğunuzda aklınıza sağlık ürünü gelme ihtimali pek yüksek değil.
Tarih boyunca ise arsenik bileşikleri çeşitli hastalıkların tedavisinde kullanıldı.
Özellikle 20. yüzyılın başında geliştirilen Salvarsan, frengi tedavisinde kullanılan arsenik bazlı bir ilaçtı.
Bu, modern kemoterapi fikrinin gelişiminde önemli bir aşama olarak da kabul edilir.
Ancak ilacın uygulanması karmaşıktı ve ciddi yan etkiler oluşturabiliyordu.
Daha sonra penisilin gibi çok daha etkili ve güvenli antibiyotiklerin ortaya çıkmasıyla arsenik bazlı frengi tedavileri tarihe karıştı.
Yine de burada önemli bir ayrıntı var: Arsenik bileşikleri modern tıpta tamamen yok olmuş değildir. Bazı özel kanser türlerinde belirli arsenik bileşikleri kontrollü biçimde kullanılabilir.
Doz ve bağlam, zehir ile ilaç arasındaki çizgiyi bazen şaşırtıcı derecede inceltir.
4. Lobotomi: Beyindeki Bağlantıları Keserek Tedavi Etmek
- yüzyılın en tartışmalı psikiyatri uygulamalarından biri lobotomi idi.
İşlemde beynin özellikle frontal loblarıyla diğer bölgeleri arasındaki sinir bağlantılarının bir kısmı kesiliyor veya zarar görüyordu.
Lobotomi; şizofreni, ağır depresyon, anksiyete ve çeşitli davranışsal sorunların tedavisinde kullanıldı.
1930’lu yıllardan itibaren bazı ülkelerde hızla yayıldı.
Bazı hastalarda belirli belirtilerin azalması mümkün olsa da yöntemin bedeli çok ağır olabiliyordu.
Kişilik değişiklikleri, bilişsel bozukluk, motivasyon kaybı, nörolojik hasar ve ölüm gibi ciddi sonuçlar görülebiliyordu.
Psikiyatri ilaçlarının gelişmesi ve yöntemin zararlarının daha iyi anlaşılmasıyla lobotomi büyük ölçüde terk edildi.
Bugün lobotomi, tıp tarihinde etik sınırların ve bilimsel kanıtın neden vazgeçilmez olduğunun en çarpıcı örneklerinden biri olarak hatırlanıyor.
5. Radyoaktif “Sağlık” Ürünleri
- yüzyılın başlarında radyoaktivite yeni keşfedilmiş ve kamuoyunda büyük merak uyandırmıştı.
İnsanlık, her yeni teknolojide yaptığı o tanıdık şeyi yaptı: Yeterince anlamadan önce pazarlamaya başladı.
Radyoaktif maddeler içeren veya radyoaktiviteyle ilişkilendirilen bazı ürünler enerji artırıcı, gençleştirici ve genel sağlık destekleyici olarak tanıtıldı.
Radyoaktif su ürünleri, kozmetik ürünler ve çeşitli sağlık cihazları satıldı.
O dönemde radyasyonun uzun vadeli zararları yeterince bilinmiyordu.
Daha sonra iyonlaştırıcı radyasyonun DNA hasarı, kanser ve ciddi doku zararlarıyla ilişkisi çok daha iyi anlaşıldı.
Bugün radyasyon tıpta hâlâ son derece önemli.
Radyoterapi, görüntüleme yöntemleri ve nükleer tıp modern sağlık hizmetlerinin temel parçaları arasında.
Fark şu: artık doz hesaplanıyor, kullanım alanı belirleniyor ve koruyucu önlemler uygulanıyor.
6. Kokainin İlaç Olarak Kullanılması
- yüzyılın sonlarında kokain, yalnızca yasa dışı bir uyuşturucu olarak görülmüyordu.
Tıpta lokal anestezik olarak önemli bir kullanım alanı buldu.
Özellikle göz, burun ve boğaz operasyonlarında dokuyu uyuşturabilmesi nedeniyle doktorların ilgisini çekti.
Aynı zamanda bazı ticari toniklerde ve sağlık ürünlerinde de kullanıldı.
Fakat kokainin bağımlılık potansiyeli ve kalp-damar sistemi üzerindeki ciddi etkileri zamanla daha iyi anlaşıldı.
Modern tıp daha güvenli lokal anestezikler geliştirdi.
Bugün kokainin tıbbi kullanımı son derece sınırlı ve kontrollüdür.
Bu örnek, bir maddenin “ilaç” veya “uyuşturucu” olarak sınıflandırılmasının yalnızca kimyasal yapıya değil; doz, kullanım biçimi, risk ve tıbbi denetime de bağlı olduğunu gösteriyor.
7. Eroin İçeren Öksürük İlaçları
Bugün inanması güç olsa da eroin, 19. yüzyılın sonlarında ticari bir ilaç olarak piyasaya sürüldü.
Öksürüğü baskılamak ve bazı solunum yolu sorunlarında kullanılmak üzere tanıtıldı.
Başlangıçta morfine göre daha güvenli bir alternatif olabileceği düşünülüyordu.
Bu tahmin, insanlığın tıp tarihindeki daha talihsiz iyimserlik örneklerinden biri oldu.
Eroinin güçlü bağımlılık yapıcı özellikleri kısa sürede ciddi bir sorun hâline geldi.
Zamanla tıbbi kullanımı birçok ülkede sıkı biçimde sınırlandırıldı veya tamamen sona erdi.
Bugün opioidlerin ağrı tedavisindeki yeri devam ediyor, ancak bağımlılık, tolerans ve doz aşımı riskleri nedeniyle çok daha kontrollü kullanılıyorlar.
8. Trepanasyon: Kafatasına Delik Açmak
Trepanasyon, insanlık tarihinin bilinen en eski cerrahi uygulamalarından biri.
İşlemde kafatasının belirli bir bölümüne delik açılıyordu.
Arkeolojik bulgular bu uygulamanın binlerce yıl önce farklı kültürlerde gerçekleştirildiğini gösteriyor.
Neden yapıldığı her toplum için kesin olarak bilinmiyor.
Bazı vakalarda kafa travmalarını tedavi etmek için uygulanmış olabilir. Bazılarında ise baş ağrıları, nörolojik belirtiler veya ritüel ve ruhsal inanışlarla bağlantılı olduğu düşünülüyor.
En şaşırtıcı ayrıntılardan biri, bazı eski kafataslarında iyileşme belirtilerinin görülmesi.
Bu, hastaların en azından bir bölümünün işlemden sonra yaşamaya devam ettiğini gösteriyor.
Modern nöroşirürjide kafatasının cerrahi olarak açılması elbette hâlâ uygulanıyor. Ancak bugünkü operasyonlarla tarih öncesi trepanasyonu aynı şey olarak değerlendirmek doğru değil.
Sterilizasyon, anestezi, görüntüleme ve cerrahi teknoloji aradaki birkaç küçük farktan bazıları. İnsanlık arada bir şeyler öğrenmiş.
9. Elektrik Şoklarının Her Hastalığa Çare Gibi Görülmesi
Elektriğin keşfi ve yaygınlaşmasıyla birlikte 18. ve 19. yüzyıllarda elektrik, sağlık alanında da büyük heyecan yarattı.
Çeşitli cihazların romatizma, halsizlik, sinir hastalıkları ve sayısız başka rahatsızlığa iyi geldiği iddia edildi.
Bu uygulamaların büyük kısmının bilimsel desteği oldukça zayıftı.
Ancak elektriksel tedavilerin tamamını aynı sepete atmak doğru olmaz.
Modern tıpta kalp ritmini düzenleyen cihazlardan sinir stimülasyonuna kadar elektrikten yararlanan birçok bilimsel yöntem bulunuyor.
Psikiyatride kullanılan elektrokonvülsif terapi (EKT) de halk arasında sık sık eski ve kontrolsüz “şok tedavileriyle” karıştırılıyor.
Modern EKT; anestezi, kas gevşeticiler ve kontrollü elektrik akımı altında, özellikle bazı ağır depresyon vakalarında uygulanabilen kanıta dayalı bir tedavidir.
Dolayısıyla burada mesele elektriğin kendisi değil, nasıl ve neden kullanıldığıdır.
Modern Tıp Eski Tedavilerden Ne Öğrendi?
Tıp tarihinin en önemli derslerinden biri şu:
Bir tedavinin uzun süredir uygulanıyor olması, onun etkili veya güvenli olduğunu kanıtlamaz.
Modern tıp bu nedenle klinik çalışmalar, kontrollü deneyler, istatistiksel analizler, etik kurullar ve ilaç güvenliği sistemleri kullanıyor.
Yeni bir tedavinin yalnızca işe yarayıp yaramadığı değil, ne kadar işe yaradığı ve hangi riskleri taşıdığı da araştırılıyor.
Elbette modern tıp kusursuz değil.
Bugün kullanılan bazı tedavilerin de gelecekte değişmesi veya terk edilmesi mümkün.
Bilimin güçlü yanı her şeyi baştan doğru bilmesi değil, yeni kanıtlar ortaya çıktığında kendini düzeltebilmesidir.
Geçmişte Kullanılan Her Tedavi Yanlış mıydı?
Hayır.
Bu konuda popüler içeriklerde sık yapılan bir hata, eski tıbbın tamamını anlamsız veya “ilkel” olarak göstermektir.
Bazı eski yöntemlerin gerçekten işe yarayan yönleri vardı.
Sülüklerin belirli cerrahi vakalarda yeniden kullanılması, bazı bitkisel maddelerin modern ilaçların geliştirilmesine katkıda bulunması ve eski cerrahi tekniklerin zaman içinde geliştirilmesi bunun örnekleridir.
Asıl fark, modern tıbbın bu uygulamaları bilimsel yöntemle sınaması ve güvenli kullanım koşullarını belirlemesidir.
Bir yöntemin eski olması onu otomatik olarak kötü yapmadığı gibi, “doğal” olması da otomatik olarak güvenli yapmaz.
Kimya bu tür romantik ayrımlarla pek ilgilenmiyor.
