Uzayda Kaybolursanız Vücudunuza Ne Olur?
Bir uzay yürüyüşü sırasında güvenlik bağlantınızın koptuğunu ve uzay aracından yavaşça uzaklaşmaya başladığınızı düşünün. Önünüzde Dünya, etrafınızda neredeyse tamamen sessiz bir boşluk ve geri dönmenizi sağlayacak hiçbir şey yok.
Kulağa bilim kurgu filmi gibi geliyor. Fakat daha ilginç soru şu: Uzayda kaybolursanız vücudunuza ne olur?
Filmlerin bize öğrettiğinin aksine insan vücudu uzay boşluğunda anında patlamaz veya saniyesinde donmaz. Gerçekte yaşanacaklar daha farklı ve ne yazık ki pek daha keyifli değil.
İlk Saniyelerde Ne Olur?
Uzay giysinizin olmadığını veya basıncınızı tamamen kaybettiğinizi varsayalım. En acil problem oksijensizlik ve vakum olur.
Akciğerlerde kullanılabilir oksijen hızla azalırken beyin yeterli oksijen alamamaya başlar. NASA kaynakları, vakuma maruz kalmanın ciddi hipoksiye ve hızla bilinç kaybına yol açabileceğini belirtiyor.
Bu nedenle uzay boşluğunda asıl yarış soğukla değil, oksijenle olur.
Vücudunuz Patlar mı?
Hayır.
Hollywood’un sevdiği sahnelerden biri burada eleniyor. İnsan vücudu uzaya çıktığı anda balon gibi patlamaz.
Derimiz ve dokularımız vücudu bir arada tutabilecek kadar güçlüdür. Ancak dış basıncın neredeyse sıfıra düşmesi nedeniyle dokularda ciddi şişme meydana gelebilir.
Düşük basınç ayrıca ebullizm adı verilen bir duruma yol açabilir. Basınç yeterince düştüğünde vücut sıvılarındaki su, normal vücut sıcaklığında bile buharlaşmaya başlayabilir.
Buradaki “kaynama” sıcak bir tenceredeki su gibi değildir. Sorun yüksek sıcaklık değil, son derece düşük çevre basıncıdır.
Nefesinizi Tutarsanız Ne Olur?
Uzay boşluğuna maruz kalacağınızı fark ettiğinizde içgüdüsel hareketiniz büyük ihtimalle derin nefes alıp tutmak olur.
Bu iyi bir fikir değildir.
Dış basınç hızla düşerken akciğerlerdeki gaz genişleyebilir. Nefesin tutulması akciğer dokusunun zarar görmesi riskini artırabilir. NASA’nın tarihsel vakum açıklamalarında da vakuma maruz kalırken nefesi tutmanın akciğer hasarı oluşturabileceği belirtiliyor.
Yani uzay filmlerinde kahramanın dramatik biçimde yanaklarını şişirmesi pek iyi bir hayatta kalma stratejisi değil.
Kanınız Bir Anda Kaynar mı?
Bu ifade genellikle biraz yanlış anlatılıyor.
Vücudunuzdaki bütün kanın bir anda fokurdamaya başlaması beklenmez. Damar sistemi ve dokular belirli bir iç basıncı korur.
Ancak çevresel basınç çok düştüğünde dokulardaki sıvılarda buhar kabarcıkları oluşabilir. NASA bu olayı ebullizm olarak tanımlıyor ve ciddi vakalarda dokularda gaz birikimi ile dolaşım sorunlarının meydana gelebileceğini belirtiyor.
Dolayısıyla “uzayda kanınız kaynar” ifadesinin arkasında gerçek bir fizik olayı var, fakat popüler kültürde gösterildiği biçimiyle değil.
Uzayda Anında Donar mısınız?
Bir başka meşhur yanlış bilgi de bu.
Uzay çok soğuk olsa da insan vücudu anında buz kütlesine dönüşmez.
Dünya’da soğuk bir ortamda vücudumuz havaya veya suya ısı aktarır. Uzay boşluğunda ise çevrenizde vücudunuzdan ısıyı hızla taşıyabilecek hava bulunmaz.
Bu nedenle ısı kaybının önemli kısmı radyasyon yoluyla gerçekleşir ve bu süreç anlık değildir.
Kısacası uzaya çıktığınız anda buzdan heykele dönüşmezsiniz. Fizik, Hollywood’un özel efekt bütçesine pek saygı göstermiyor.
Güneş Işığına Maruz Kalırsanız Ne Olur?
Uzayda atmosferin sağladığı koruma bulunmaz.
Dünya atmosferi bizi uzay ortamının bazı tehlikelerinden korurken astronotlar Dünya dışına çıktıklarında daha yüksek radyasyon riskleriyle karşılaşır. NASA, uzun süreli uzay görevlerinde radyasyonu insan sağlığı açısından önemli risklerden biri olarak değerlendiriyor.
Ancak korunmasız vakum senaryosunda radyasyon, ilk birkaç saniyedeki en büyük problem değildir.
Oksijen eksikliği ve basınç kaybı çok daha hızlı tehdit oluşturur.
Uzayda Ne Kadar Süre Hayatta Kalabilirsiniz?
Burada kesin bir “X saniyede ölüm” sayısı vermek doğru olmaz. Süre; basınç kaybının biçimine, oksijen durumuna, yaralanmalara ve ne kadar hızlı yeniden basınçlandırıldığınıza bağlıdır.
NASA’nın aktardığı tarihsel deneyim ve deneysel verilere göre çok kısa vakum maruziyetleri uygun koşullarda hayatta kalınabilir olabilir. Ancak vakumda korunmasız kalmak son derece ciddi ve hızla ölümcül hale gelebilecek bir acil durumdur.
Yani filmlerdeki gibi uzay boşluğunda dakikalarca bilinçli biçimde etrafınıza bakmanız beklenmez.
Peki Uzay Giysiniz Varsa Ama Uzayda Kaybolduysanız?
İşte senaryonun daha korkutucu versiyonu bu.
Uzay giysiniz düzgün çalışıyorsa vakum sizi hemen öldürmez. Giysi basınç, oksijen ve sıcaklık kontrolü sağlayarak sizi uzay ortamından korur.
Bu durumda asıl problem kaynakların sınırlı olmasıdır.
Oksijen, karbondioksitin uzaklaştırılması, batarya gücü ve termal kontrol gibi yaşam destek sistemleri sonsuza kadar çalışamaz.
Eğer uzay aracına geri dönemiyorsanız, giysinin yaşam destek kapasitesi hayatta kalabileceğiniz süreyi belirleyen temel faktörlerden biri olur.
Uzayda Savrulmaya Başlarsanız Kendiliğinizden Durur musunuz?
Hayır.
Uzayda sizi yavaşlatacak hava direnci neredeyse yoktur. Eğer uzay aracından belirli bir hızla uzaklaşmaya başladıysanız, dışarıdan başka bir kuvvet etki etmediği sürece hareketinizi sürdürürsünüz.
Kollarınızı çırpmak da pek işe yaramaz.
Ortada kendinizi itebileceğiniz hava bulunmadığından yüzme hareketleri sizi gemiye geri götürmez.
Newton burada oldukça acımasızdır.
Uzayda Uzun Süre Kalmak Vücudu Nasıl Değiştiriyor?
Kaybolma senaryosunu bir kenara bırakırsak, korunaklı bir uzay aracında yaşamak bile insan vücudunu değiştiriyor.
Yerçekimsiz ortamda kasların Dünya’daki kadar çalışması gerekmediği için kas kaybı ve zayıflama meydana gelebiliyor. Kemikler de sürekli yerçekimi yükü altında olmadığından mineral yoğunluğunu kaybedebiliyor.
NASA’ya göre ağırlık taşıyan kemiklerde uzay uçuşu sırasında aylık ortalama yaklaşık %1 ila %1,5 mineral yoğunluğu kaybı görülebiliyor. Astronotlar bu nedenle uzay istasyonunda düzenli egzersiz yapıyor.
Vücut sıvıları da mikro yerçekiminde baş bölgesine doğru kayabiliyor. Bu değişiklikler gözler üzerinde baskı oluşturabilir ve görmeyle ilişkili sorunlara katkıda bulunabilir.
Uzayda Kaybolmanın En Büyük Tehlikesi Nedir?
Korumasızsanız ilk büyük tehditler vakum, basınç kaybı ve oksijen yetersizliğidir.
Uzay giysiniz varsa durum tamamen değişir. Bu kez hayatta kalma sürenizi yaşam destek sistemleri ve geri dönüş imkânınız belirler.
Uzun vadeli uzay yolculuklarında ise radyasyon, kas ve kemik kaybı, sıvı dağılımındaki değişiklikler ve diğer fizyolojik etkiler önem kazanır.
Yani uzay insan vücuduna tek bir problem sunmuyor.
Adeta evrenin hazırlanmış olduğu kapsamlı bir “burada yaşamaman gerekiyordu” paketi var.
İnsan Vücudu Uzay Boşluğunda Ne Kadar Dayanabilir?
Uzayda kaybolursanız vücudunuza ne olur? sorusunun cevabı, uzay giysiniz olup olmadığına bağlı olarak tamamen değişiyor.
Korumasız biçimde vakuma maruz kalan bir insan anında patlamaz veya donmaz. Fakat oksijen eksikliği hızla bilinç kaybına yol açabilir; düşük basınç dokuların şişmesine, gazların genişlemesine ve ebullizm gibi ciddi sorunlara neden olabilir.
Uzay giysiniz varsa daha uzun süre hayatta kalabilirsiniz, fakat bu kez yaşam destek sistemlerinin kapasitesi kritik hale gelir.
Belki de uzayla ilgili en etkileyici gerçeklerden biri tam olarak budur:
İnsan vücudu uzay için tasarlanmadı. Buna rağmen teknoloji sayesinde oraya çıkmayı başardık.
