Neredeyse Yok Olmuş 12 Tuhaf Meslek
Bugün bir meslek seçmek denildiğinde akla yazılım, mühendislik, sağlık, tasarım, finans veya içerik üretimi gibi alanlar geliyor.
Ama birkaç yüz yıl geriye gittiğimizde iş dünyası oldukça farklı görünüyordu.
Peki neredeyse yok olmuş tuhaf meslekler hangileri?
Bu yazıda tarihin en ilginç, unutulmuş ve bugün kulağa inanılmaz gelen mesleklerine bakıyoruz.
1. Knocker-Up: İnsanları Sabah Uyandıran Profesyoneller
Alarm saatinden önce insanlar sabah nasıl uyanıyordu?
Oldukça basit:
Bir insan gelip pencerenize vuruyordu.
- ve 20. yüzyılın başlarında özellikle İngiltere ve İrlanda’nın bazı sanayi bölgelerinde knocker-up veya knocker-upper adı verilen insanlar çalışıyordu.
Görevleri işçileri sabah işe yetişmeleri için uyandırmaktı.
Uzun sopalar kullanarak üst katlardaki pencerelere vurabiliyorlardı.
Bazıları ise pencereye kurutulmuş bezelye fırlatmak için özel borular kullanıyordu.
İşçi uyanana kadar bırakmıyorlardı.
Sonra bir sonraki müşteriye geçiyorlardı.
Bugün telefonunuzun alarmını beş kez ertelediğinizde sinirleniyorsanız en azından pencerenizin altında sopayla bekleyen bir çalışan olmadığını hatırlayın.
Bu meslek neden yok oldu?
Ucuz ve güvenilir çalar saatlerin yaygınlaşmasıyla birlikte insanların başka insanları uyandırmasına gerek kalmadı.
Teknoloji bu kez insanlığın sabah huysuzluğunu otomatikleştirdi.
2. Lamplighter: Sokak Lambalarını Tek Tek Yakan İnsanlar
Elektrikli sokak aydınlatmasından önce şehirlerde gaz lambaları kullanılıyordu.
Ve bu lambalar kendi kendine yanmıyordu.
Lamplighter, yani sokak lambası yakıcısı, her akşam belirli bir güzergâhta yürüyerek lambaları tek tek yakıyordu.
Sabah olduğunda ise tekrar dolaşıp söndürüyordu.
Bazı şehirlerde lambaların temizliği ve bakımı da bu çalışanların göreviydi.
Uzun çubuklar ve merdivenler kullanarak yüzlerce lambayı kontrol etmek gerekiyordu.
Bugün belediye aydınlatmasının otomatik olarak çalışması bize son derece sıradan geliyor.
Ama bir dönem her ışığın arkasında gerçekten bir insan vardı.
Neden kayboldu?
Elektrikli aydınlatma sistemleri ve otomatik zamanlayıcılar yaygınlaşınca meslek büyük ölçüde ortadan kalktı.
Artık biri akşam:
“Mahallenin ışıklarını yakmayı unuttum.”
diye panikle eve dönmüyor.
İlerleme bazen gerçekten işe yarıyor.
3. Buz Kesiciliği: Buzdolabından Önce Buz Nasıl Satılıyordu?
Bugün dondurucuyu açıp buz alıyoruz.
Bir dönem ise buz, ciddi bir ticaret ürünüydü.
Kışın göllerin ve nehirlerin yüzeyinde oluşan kalın buz tabakaları özel testerelerle kesiliyordu.
Büyük buz blokları çıkarılıyor.
Depolanıyor.
Sonra evlere, restoranlara ve işletmelere satılıyordu.
Bu işi yapanlara ice cutter, yani buz kesici deniyordu.
- yüzyılda doğal buz ticareti özellikle ABD’de ve Avrupa’nın bazı bölgelerinde büyük bir sektör haline geldi.
Buz blokları yalıtımlı depolarda saklanıyor ve sıcak aylarda kullanılıyordu.
Hatta uzak bölgelere gemilerle buz taşınıyordu.
Düşünün.
Birileri kışın gölü testereyle kesiyor.
Başka biri buzu gemiye yüklüyor.
Sonra bir şehirde insanlar içeceğini soğutuyor.
Bugün buzdolabının fişini prize takıyoruz.
İnsanlık tembellik konusunda oldukça etkileyici ilerleme kaydetti.
4. Telefon Santrali Operatörü: Aramaları İnsanlar Birbirine Bağlıyordu
Telefonun ilk dönemlerinde birini aradığınızda doğrudan numarayı çevirip bağlantı kuramazdınız.
Aramanın fiziksel olarak yönlendirilmesi gerekiyordu.
Bu işi telefon santrali operatörleri yapıyordu.
Operatör büyük bir pano önünde oturuyor.
Kabloları doğru girişlere takıyor.
Ve iki kişiyi birbirine bağlıyordu.
Bir anlamda insanlar internet yönlendiricisinin analog versiyonuydu.
Özellikle kadınların yoğun biçimde çalıştığı bu meslek 20. yüzyıl boyunca büyük önem taşıdı.
Neden azaldı?
Otomatik telefon santralleri ve dijital iletişim sistemleri insan operatörlerin büyük bölümünün yerini aldı.
Bugün telefonunuz dünyanın diğer ucundaki bir insanı saniyeler içinde buluyor.
Eskiden bunun ortasında gerçek bir insan:
“Bağlıyorum.”
diyordu.
5. Rat Catcher: Profesyonel Fare Avcıları
Fareler yüzyıllar boyunca şehirlerin büyük sorunlarından biri oldu.
Hastalık taşıyorlardı.
Yiyecek depolarına zarar veriyorlardı.
Evleri istila ediyorlardı.
Bu nedenle bazı insanlar profesyonel olarak fare avcılığı yapıyordu.
Rat catcher adı verilen çalışanlar çeşitli tuzaklar, köpekler ve farklı yöntemlerle fareleri yakalıyordu.
- yüzyıl Londra’sında bu iş oldukça yaygındı.
Hatta bazı fare avcıları yakaladıkları fareleri öldürmek yerine başka amaçlarla satabiliyordu.
Çünkü dönemin eğlence kültüründe hayvanların kullanıldığı son derece rahatsız edici etkinlikler bulunuyordu.
İnsanlık eğlence sektörü her dönem gurur verici kararlar almamış.
Bu meslek tamamen yok oldu mu?
Hayır.
Modern haşere kontrol uzmanları hâlâ var.
Ancak bağımsız “şehir fare avcısı” biçimindeki eski meslek büyük ölçüde tarihe karıştı.
Meslek öldü.
Fareler ise şaşırtıcı derecede başarılı biçimde devam ediyor.
6. Tosher: Londra Kanalizasyonlarında Değerli Eşya Arayan İnsanlar
Victoria dönemi Londra’sının en garip mesleklerinden biri:
Tosher.
Tosherlar kanalizasyon sistemlerine girerek kaybolmuş paraları, metalleri ve satılabilecek diğer nesneleri arıyordu.
Evet.
İnsanlar gerçekten kanalizasyonlarda hazine avına çıkıyordu.
İş son derece tehlikeliydi.
Zehirli gazlar.
Hastalıklar.
Ani su yükselmeleri.
Kaybolma riski.
Ve tahmin edebileceğiniz diğer bütün kanalizasyon problemleri.
Ama buldukları değerli nesneler sayesinde para kazanabiliyorlardı.
Bir açıdan define avcılığı.
Diğer açıdan dünyanın en kötü çalışma ortamlarından biri.
LinkedIn ilanında “dinamik çalışma ortamı” yazsaydı teknik olarak yalan olmazdı.
7. Mudlark: Thames Nehri Çamurundan Para Kazanmak
Tosher’a benzeyen bir başka meslek:
Mudlark.
Özellikle 18. ve 19. yüzyılda Londra’da yoksul insanlar Thames Nehri’nin kıyısındaki çamurlarda işe yarar şeyler arıyordu.
Kömür parçaları.
Metal.
Halat.
Madeni para.
Kemik.
Satılabilecek herhangi bir şey.
Bu insanlar çoğu zaman çok düşük gelir elde ediyordu ve iş son derece sağlıksız koşullarda yapılıyordu.
İlginç olan şu:
Mudlarking tamamen yok olmuş değil.
Bugün Thames kıyısında tarihi objeler arayan amatörler ve lisanslı meraklılar hâlâ “mudlark” kelimesini kullanıyor.
Fakat artık çoğu insan bunu hayatta kalmak için değil, tarih ve arkeoloji merakıyla yapıyor.
Meslek hobisine dönüşmüş durumda.
İnsanlık adına küçük bir yükseltme.
8. Resurrectionist: Mezarlardan Ceset Çıkarıp Tıp Okullarına Satanlar
Şimdi biraz daha karanlık bir mesleğe geçiyoruz.
- ve 19. yüzyılda tıp eğitiminin gelişmesiyle anatomi çalışmaları için insan bedenlerine ihtiyaç arttı.
Ancak yasal olarak kullanılabilecek ceset sayısı sınırlıydı.
Piyasa çözümü?
Her zamanki gibi korkunç.
Resurrectionist veya body snatcher olarak bilinen kişiler mezarları açarak yeni gömülmüş cesetleri çıkarıyor ve tıp okullarına satıyordu.
Teknik olarak birçok yerde cesedin kendisini çalmakla, mezardaki eşyalara dokunmak arasında hukuki farklar bulunabiliyordu.
Bu boşluk ceset ticaretinin büyümesine katkıda bulundu.
İnsanlar yakınlarının mezarlarını korumak için metal kafesler bile kullanmaya başladı.
Neden ortadan kalktı?
- yüzyılda çıkarılan anatomi yasaları tıp okullarına yasal ceset erişimini artırdı.
Böylece mezar soyguncularına olan talep azaldı.
Tıp eğitiminin “tedarik zinciri” sonunda biraz daha medeni hale geldi.
9. Ornamental Hermit: Zenginlerin Bahçesinde Yaşayan Profesyonel Münzeviler
Listedeki en garip mesleklerden biri kesinlikle bu.
- yüzyıl İngiltere’sinde bazı zengin aristokratlar büyük bahçelerine yapay mağaralar ve küçük kulübeler yaptırıyordu.
Sonra burada yaşaması için bir insan tutuyorlardı.
Görevi?
Münzevi görünmek.
Bu kişilere genellikle ornamental hermit, yani dekoratif münzevi deniyor.
Bazı sözleşmelerde kişinin:
Saçını kesmemesi,
tırnaklarını uzatması,
ziyaretçilerle fazla konuşmaması
ve yıllarca bahçede yaşaması
gibi şartların bulunduğu aktarılıyor.
Amaç bahçeye felsefi ve gizemli bir atmosfer kazandırmaktı.
Bugün zengin insanlar bahçeye heykel koyuyor.
- yüzyılda:
“Canlı insan daha doğal durur.”
demişler.
İnsan kaynaklarının en garip dönemlerinden biri.
10. Sin-Eater: Ölülerin Günahlarını “Yiyen” İnsanlar
Galler, İngiltere ve çevresindeki bazı folklorik geleneklerde sin-eater, yani günah yiyici adı verilen kişilerden söz edilir.
Bir kişi öldüğünde cesedin üzerine veya yakınına yiyecek bırakılırdı.
Sin-eater bu yiyeceği yiyerek ölen kişinin günahlarını sembolik olarak üzerine aldığına inanılan ritüeli gerçekleştirirdi.
Karşılığında küçük bir ödeme alabiliyordu.
Bu kişilerin toplumsal konumu çoğu zaman oldukça düşüktü.
Çünkü insanlar onlara ihtiyaç duyuyor ama aynı zamanda uğursuz veya kirli kişiler olarak bakabiliyordu.
Meslek tanımını düşünün:
“Başkasının günahlarını devralmak.”
Maaş beklentisi kısmı burada biraz hassas olabilir.
Gerçek bir meslek miydi?
Bu uygulamanın tarihsel örnekleri ve folklorik kayıtları bulunuyor, ancak bütün ayrıntıları ve yaygınlığı konusunda dikkatli olmak gerekiyor.
Yani her Avrupa köyünde resmi “günah yiyici kadrosu” yoktu.
İnternet eski gelenekleri bazen kurumsal meslekmiş gibi göstermeyi seviyor.
11. Powder Monkey: Savaş Gemilerinde Barut Taşıyan Çocuklar
Yelkenli savaş gemilerinde topların sürekli ateşlenebilmesi için barutun güvenli şekilde taşınması gerekiyordu.
Bu görevi bazen çok genç çocuklar yerine getiriyordu.
Bu çocuklara powder monkey adı veriliyordu.
Geminin barut deposundan top güvertesine barut taşıyorlardı.
Küçük ve hızlı olmaları dar gemi koridorlarında avantaj sağlıyordu.
Fakat iş son derece tehlikeliydi.
Top ateşi.
Patlamalar.
Yangın.
Düşman saldırısı.
Bugünün iş güvenliği standartları bu meslek tanımını görünce bilgisayarı kapatıp eve giderdi.
Çocuk işçiliği ve savaş teknolojisinin aynı cümlede buluştuğu hoş olmayan tarihsel örneklerden biri.
12. Town Crier: Şehrin Canlı Haber Bildirimi
Gazete yok.
Radyo yok.
Telefon yok.
İnternet yok.
Peki halka önemli haberler nasıl ulaştırılacak?
Bir insan sokakta bağıracak.
Town crier, yani şehir tellalı, resmi duyuruları halka yüksek sesle aktaran kişiydi.
Meydana gelir.
Çan çalar.
İnsanların dikkatini toplar.
Sonra kralın, belediyenin veya yerel yönetimin duyurusunu okurdu.
Vergiler.
Yeni yasalar.
Pazar bilgileri.
Önemli olaylar.
Bir nevi insan push bildirimi.
Tamamen yok oldu mu?
Hayır.
Bazı ülkelerde şehir tellallığı bugün törensel ve kültürel bir görev olarak devam ediyor.
Ama kimse artık belediye duyurusunu öğrenmek için meydanda:
“Birazdan bağıran adam gelir.”
diye beklemiyor.
Bildirim panelimiz işi devraldı.
Bu Meslekler Neden Yok Oldu?
Bu mesleklerin büyük bölümünü ortadan kaldıran üç temel değişim var:
Teknoloji.
Şehir altyapısı.
Yeni yasalar ve çalışma standartları.
Çalar saat knocker-up’ı ortadan kaldırdı.
Elektrik lamplighter mesleğini azalttı.
Buzdolabı doğal buz ticaretini bitirdi.
Otomatik telefon santralleri operatör ihtiyacını azalttı.
Tıp yasaları ceset hırsızlığını engellemeye yardımcı oldu.
Yani teknoloji yalnızca yeni meslekler yaratmıyor.
Bazı meslekleri tamamen gereksiz hale getiriyor.
Bugün yaptığımız bazı işlerin gelecekte:
“Gerçekten insanlar bunun için maaş mı alıyordu?”
diye anlatılması oldukça olası.
Bugünün Normal Meslekleri Yarın Çok Garip Görünebilir
Neredeyse yok olmuş tuhaf meslekler, geçmişte günlük hayatın ne kadar farklı işlediğini gösteriyor.
İnsanları sabah uyandıran çalışanlar vardı.
Sokak lambalarını tek tek yakan insanlar vardı.
Göllerden buz kesip satanlar vardı.
Kanalizasyonlarda değerli eşya arayanlar vardı.
Mezarlardan ceset çıkaranlar vardı.
Ve evet:
Zenginlerin bahçelerinde profesyonel olarak münzevi yaşayan insanlar bile vardı.
Bugün bunların çoğu bize inanılmaz geliyor.
Ama birkaç yüz yıl sonra insanlar bizim mesleklerimize baktığında aynı şeyi düşünebilir.
Belki:
“İnsanlar gerçekten bütün gün e-postalara cevap vermek için ofise mi gidiyordu?”
diyecekler.
Ve açıklayacak pek iyi bir cevabımız olmayacak.
Son Bir Soru: Bunlardan Hangisini Bir Ay Yapabilirdin?
Size bir aylığına 100 bin TL verilecek.
Ama aşağıdaki eski mesleklerden birini yapmak zorundasınız:
A) Sabah 04.00’te insanları pencerelerine vurarak uyandırmak
B) Her gece sokak lambalarını tek tek yakmak
C) Thames çamurunda değerli eşya aramak
D) Zengin birinin bahçesinde profesyonel münzevi olarak yaşamak
Resurrectionist seçeneğini özellikle koymadım.
Blog eğlenceli kalsın, suç dosyasına dönüşmesin.
Ben D’yi seçerdim.
Bir ay boyunca kimseyle konuşmadan bahçede oturup bunun için para almak bazı modern işlerden şüpheli derecede iyi görünüyor.
