Mükemmeliyetçilik: Başarı mı, Kendine Zarar Verme Biçimi mi?
Her şeyi en iyi şekilde yapmak istemek ilk bakışta oldukça olumlu bir özellik gibi görünebilir. İş hayatında başarılı olmak, okulda yüksek notlar almak, iyi görünmek veya başladığımız bir işi kusursuz tamamlamak isteriz. Fakat “iyi yapmak” ile “kusursuz olmak zorunda hissetmek” arasında önemli bir fark vardır. İşte bu noktada mükemmeliyetçilik, başarıyı destekleyen bir motivasyon kaynağı olmaktan çıkıp kişiyi sürekli baskı altında bırakan bir düşünce biçimine dönüşebilir.
Peki, mükemmeliyetçilik nedir ve gerçekten başarıya ulaşmamızı mı sağlar, yoksa fark etmeden kendimize zarar vermemize mi neden olur?
Mükemmeliyetçilik Nedir?
Mükemmeliyetçilik, kişinin kendisi için çok yüksek standartlar belirlemesi ve yaptığı işlerde hataya karşı oldukça düşük tolerans göstermesiyle ilişkilendirilen bir eğilimdir. Mükemmeliyetçi kişiler yalnızca başarılı olmak istemeyebilir; yaptıkları şeyin mümkün olduğunca hatasız olması gerektiğini de düşünebilirler.
Yüksek hedeflere sahip olmak tek başına problem değildir. Hatta hedef belirlemek, disiplinli çalışmak ve kendini geliştirmek başarı açısından oldukça değerlidir. Sorun, kişinin kendi değerini yalnızca elde ettiği sonuçlara bağlamaya başlamasıyla ortaya çıkabilir.
“Başarısız olursam yeterince iyi değilim” düşüncesi, sağlıklı başarı isteğinden farklıdır.
Mükemmeliyetçilik Başarı Getirir mi?
Mükemmeliyetçilik ve başarı arasında karmaşık bir ilişki vardır. Yüksek standartlara sahip insanlar ayrıntılara dikkat edebilir, sorumluluklarını ciddiye alabilir ve hedeflerine ulaşmak için yoğun şekilde çalışabilir.
Bu özellikler kişinin eğitim veya iş hayatında başarılı sonuçlar elde etmesine katkı sağlayabilir. Ancak standartların gerçekçi olmaktan çıkması farklı bir tablo yaratır.
Kişi yaptığı hiçbir şeyi yeterince iyi bulmamaya başlayabilir. Bir işi başarıyla tamamladığında bile sonucu kutlamak yerine daha iyi yapabileceği noktaları düşünür. Böylece başarı, tatmin duygusu yaratmak yerine yeni bir baskının başlangıcına dönüşür.
Bir hedefe ulaşılır, ardından çıta biraz daha yükseltilir. İnsan zihni de görünüşe göre kendi performans değerlendirme toplantısını hiç bitirmemekte oldukça kararlıdır.
Mükemmeliyetçilik ve Başarısızlık Korkusu
Mükemmeliyetçiliğin dikkat çekici yönlerinden biri başarısızlık korkusu ile olan ilişkisidir. Hata yapmanın kabul edilemez olduğunu düşünen biri, başarısız olma ihtimali bulunan durumlardan kaçınabilir.
Bu durum şaşırtıcı biçimde ertelemeye de yol açabilir.
Örneğin önemli bir proje hazırlayan kişi, ortaya kusursuz bir sonuç çıkmayacağından endişe ettiği için çalışmaya başlamakta zorlanabilir. Başlamayı geciktirdikçe kaygı artar, kaygı arttıkça işe başlamak daha da zorlaşır.
Böylece mükemmeliyetçilik, insanı daha üretken yapmak yerine üretkenliğin önündeki engellerden biri haline gelebilir.
Mükemmeliyetçilik Ruh Sağlığını Nasıl Etkileyebilir?
Sürekli olarak kendisinden daha fazlasını bekleyen bir insan için dinlenmek bile zaman zaman suçluluk yaratabilir. Yapılacak işler varken mola vermek, başarısızlık veya tembellik gibi algılanabilir.
Aşırı mükemmeliyetçilik yoğun öz eleştiri, stres ve yetersizlik duygularıyla birlikte görülebilir. Kişi başarılarını küçümserken yaptığı küçük hataları olduğundan çok daha önemli görebilir.
Örneğin bir sınavdan oldukça yüksek not alan biri aldığı başarılı sonucu görmek yerine yalnızca yanlış yaptığı birkaç soruya odaklanabilir. İş hayatında olumlu geri bildirim alan biri ise tek bir eleştiriyi saatlerce düşünebilir.
Buradaki sorun kişinin gelişmek istemesi değil, kendisine karşı sürekli ve acımasız bir değerlendirme içinde olmasıdır.
Sağlıklı Hedefler ile Mükemmeliyetçilik Arasındaki Fark
Sağlıklı hedeflere sahip kişiler de başarılı olmak ister ve bunun için çaba gösterir. Ancak hata yaptıklarında bunu öğrenme sürecinin bir parçası olarak değerlendirebilirler.
Mükemmeliyetçi düşünce biçiminde ise hata, yalnızca yanlış yapılan bir şey olmaktan çıkarak kişinin kendisine yönelik olumsuz bir yargıya dönüşebilir.
“Bu konuda hata yaptım” ile “Ben başarısızım” arasında büyük bir fark vardır.
İlki belirli bir davranışı değerlendirirken ikincisi kişinin bütün kimliğini tek bir sonuca indirger.
Mükemmeliyetçilikle Nasıl Başa Çıkılır?
Mükemmeliyetçilikle başa çıkmak, standartlardan tamamen vazgeçmek anlamına gelmez. Amaç, gerçekçi hedefler oluşturmak ve hata yapmaya daha fazla alan tanımaktır.
Bir işi her zaman yüzde yüz kusursuz yapmak yerine yeterince iyi ve tamamlanmış olmasının değerini kabul etmek önemli bir başlangıç olabilir. Büyük hedefleri küçük adımlara bölmek, başarıları fark etmek ve kişinin kendisiyle kullandığı dili gözden geçirmesi de faydalı olabilir.
Ayrıca başarısızlığın insanın değerini belirleyen bir sonuç değil, hayatın doğal parçalarından biri olduğunu hatırlamak gerekir.
Kusursuz Olmak Yerine Gelişmek
Peki, mükemmeliyetçilik başarı mı yoksa kendine zarar verme biçimi mi? Bunun cevabı, kişinin yüksek standartlarıyla nasıl bir ilişki kurduğuna bağlıdır.
Kendini geliştirme isteği motive edici olabilir. Ancak hiçbir başarının yeterli gelmediği, hataların kişisel başarısızlık olarak görüldüğü ve kişinin sürekli kendisini eleştirdiği bir döngü yorucu hale gelebilir.
Gerçek gelişim kusursuz olmakla değil, hata yapabilmek, bundan bir şey öğrenmek ve devam edebilmekle mümkündür. Çünkü başarı yalnızca ortaya çıkan sonuçla değil, o sonuca ulaşırken kendimizle nasıl bir ilişki kurduğumuzla da ilgilidir.
